Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Respublika Xatirə Kitabı redaksiyası ilə “Bakı-xəbər” qəzetinin birgə layihəsi əsasında “Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz” seriyasından “İgid ömrü” adlı növbəti kitabı çapa hazırlayırıq. Kitab Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Füzuli Salah oğlu Rüstəmovun vətənpərvərlik nidalı həyat, döyüş, qəhrəmanlıq yollarından bəhs edir.
Kimisi canını qurtarmaq istəyirmiş, Füzuli hamını...
- Xocalıda doğulmusuz?
- Yox? mən Həsənabadda doğulmuşam. Əslimiz Laçındandı.
- Həsənabad erməni kəndi olub axı?
- Bəli, bizimkilər az idi. Ona görə bizi çıxarıb gətirdilər Xocalıya.
- Aydındı. Füzulini necə xatırlayırsınız?
Bəhram Əhmədovla belə başlayır dialoqumuz. Füzulinin – Zaminin gənclik və ermənilərə qarşı törətdikləri bir sıra cavab xarakterli əməliyyatların şahidi və şəriklərindən biri ilə. Bəhram da son anda sağ qurtulanlardandı erməni gülləsindən. Xocalı qətliamı gecəsini nəzərdə tuturam. O gecə Füzulini görmək qismət olmayıb Bəhrama. Amma bu gecəyə qədər Bəhramı Füzuli ilə çox tellər bağlamışdı artıq. Onu dinləyək:
- Bir az uzaqdan qohumluğumuz çatır Füzuliyə anam tərəfdən. Amma yoldaşlığımız daha çox olub. Ermənilərin bizə qarşı təxribatları, hücumları başlayandan sonra Füzuli daim qisasçılıq hissi ilə alışıb-yanırdı. Elə həmişə “qaynayırdı” ki, gedək hardasa millətimizin hayıfını çıxaq, ermənilərin nəyinisə yandıraq, dağıdaq. Çünki ermənilər bizimkiləri daşa basırdılar Əsgərandan, Xankəndidən keçəndə. Biz də çalışırdıq ki, nə yollasa bunların əvəzini çıxaq. Bir gün Xankəndiyə benzin daşıyan qatarın qarşısını almaq üçün qərara gəldik ki, gedək dəmir yolunu partladaq. Üç nəfər getdik. Mən, rəhmətlik Füzuli, bir də Felmar Rzayev. Getdik yanğınsöndürən aparat götürdük. Aminalı doldurduq içərisinə, qatar gələndə partladı. Qatar Xocalıda qaçqınların yerləşdirildiyi hissədə dayandı. Camaat töküldü konistrlərlə başladılar benzini daşımağa. Hardasa 8 saata yaxın qatar hərəkət edə bilmədi. Nəhayət, rusların 366-cı alayının əsgərlərini tökdülər ora.
- İstəyirəm sizdən Füzuli ilə bağlı daha çox bilgi alım. Aeroportun partladılması əməliyyatında siz də iştirak etmisiniz?
- Xeyr, o zaman mən orda olmamışam. Bizim işimiz ordusuz, özbaşına əməliyyatlar hazırlayıb həyata keçirmək olurdu.
- Lokal müharibəni siz aparırmışsınız...
- (gülüşürük). Hə, demək olar ki, beləydi. Biz planlaşdırırdıq ki, ermənilərdən hayıf çıxmaq üçün haranı yandıraq, haranı dağıdaq?! Ermənilərin maşınlarını daşa, bəzən hətta gülləyə tuturduq. Gülləylə vurmaq işlərini əsasən gecələr yerinə yetirə bilirdik. Bax, belə-belə işlər idi bizim işimiz. Dəfələrlə güllə atmışıq, özü də vurmuşuq erməniləri, Allah haqqı. Gedib qaz idarəsini yandırmışdıq. Sonra bizim Xocalı ilə Həsənabadın arasında alma bağımız vardı. Orda çoxlu erməniyə qan uddurmuşuq Füzuli ilə. O bağ da qaldı erməniyə. Füzulidə mən qorxu hissinin olduğunu görmədim. Bu adamda nəyinsə qabağında, loru dildə desək, əyləci basmaq, arxaya çəkilmək kimi hisslər yox idi. Deyirdim ki, Zamin, əyil aşağı, vuracaqlar səni. Kimə deyirsən, Füzulini saxlamaq olardı?! Körpünü partladanda elə bil ki, mən Füzulini kəşf elədim. Ondan sonra dedim ki, hara gedəcəyiksə, bir yerdə gedək.
Fikir verirsinizmi, əziz oxucular! Müxtəlif yaş qruplarının təmsilçilərindən olan adamların, tanışların, dostların dilindən səslənən eyni əlamətlərə: etibarlılıq, qoçaqlıq, üstəgəl mərdlik, insanlıq... Bu adamda nə qədər fiziki və mənəvi keyfiyyətlər cəmlənmişdi?!.. Onun gecələr ermənilərə hansısa bir ziyanı vurmaq üçün Xankəndiyə qədər gedib çıxmasını, təkbaşına Ağdama silah, ərzaq aparmağa gedib-qayıtmasını Bəhram da söyləyir bizlərə.
- Ağdama gəldiyini yüz faiz bilirdik hamımız. Təkbaşına gecə ilə gəlib-qayıdırdı. Həsənabada gedib “kontor”u da birlikdə partlatmışdıq.
- Bəhram, siz də özünümüdafiə batalyonuna qoşulmuşdunuz?
- Bəli, qoşulmuşduq. Komandirimiz Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Tofiq Hüseynov idi.
- Bu batalyon Xocalıda bir iş görə bilirdimi? Aldığımız məlumata görə, 58 nəfərlik batalyonun cəmi 11 silahı varmış...
- Batalyon kəndin qarovulunu çəkməklə məşğul ola bilirdi ancaq. Ermənilər atdıqca biz də cavab atəşi açırdıq. Bircə ədəd qranatomyotumuz var idi.
Bəhram da Xocalıdan həmin gecə çıxanlardandı. Deyir həmin gecə Füzulini görə bilməyib. Əslində Xocalı hadisəsi zamanı kimisə görə bilmək yalnız təsadüf nəticəsində mümkün olarmış. Hamı pərən-pərən düşüb. Hərə bir tərəfə dağılışıb. Kimisi canını qurtarmaq istəyirmiş, kimisi də Füzuli kimi hamını...
Bəhram: “Erməni azərbaycan dilində çağırdi ki, bizimkilərdi, gəlin...”
Bəhram deyir 30 nəfər qız-gəlinin salamat gəlib Ağdama çıxmasının səbəbkarı o və yanındakı daha üç nəfər olub. Amma yanındakı üç nəfəri yolda ermənilər güllələyib. Onlardan bircə Bəhram yolu sona qədər gəlib çıxa bilib. Bunu Allahın lütfü kimi qəbul edən həmsöhbətim başına gələnlərin ən dəhşətli hissəsinin bir qismini də nəql edir:
- Biz Qarqar çayını keçib Kətik yolu ilə gəldik.
- Elə Kətik yolunda çox qırıblar da camaatı...
- Hə, o yolda qırmışdılar camaatı.
- Amma Naxçıvanik kəndinə çıxan yol bir qədər etibarlı olub camaat üçün deyəsən...
- Demək olar ki, bir qədər.
- Bu yolu gələnləri daha çox səhər açılanda, hava işıqlananda qırıblar. Qaraqaya deyilən yerdən adlayanda...
- Bilirsiniz, qabaqca keçənlər çatdırıb keçdilər yolu. Amma hava işıqlaşanda gəlib ora çatanları ermənilər qırmağa başladı, gülləbaran elədilər. Əsas da Naxçıvanıkə gedən asfalt yolun üstündə qırdılar milləti. BMP-dən atəş açırdılar durmadan.
- Cavab atəşi açmaqsa mümkünsüz...
- Silah yox idi ümumiyyətlə. Bircə dənə qranatamyot var idi.
- Füzulinin yaralanmasını görməmisiz?
- Xeyr.
- Heç Ağdam xəstəxanasında yaralı da görməmisiz?
- Xeyr, xeyr görə bilməmişəm.
- O, dörd-beş dəfə keçib-qayıdıbmış deyirlər...
- Yüz faiz. Bu, Füzulidən gözlənilən idi. O, sonuncu xocalılını çıxarana qədər qayıdası bir igid idi.
- Siz özünüz necə gəldiniz o yolu?
- Sizə bir fraqment danışım həmin gecədən. Hardasa 70 nəfərə yaxın qadın, uşaq, qoca var idi bizimlə birgə. Bu insanlarla gizlənə-gizlənə həmin BMP-dən canımızı birtəhər qurtardıq. Gəldik nisbətən dərə kimi bir yerdə gizləndik. 30 nəfər bir yerdə, 15 nəfər bir ayrı yerdə, belə-belə gizləndik. Siz indi ermənilərin bicliyinə, əclaflığına fikir verin. Bir erməni çıxdı. Azərbaycan dilində çağırdı ki, ay camaat, bizimkilərdi, gəlin, gəlin. Arvad-uşaq qaçdı onlara tərəf. Qaçanda bir partiya camaata səsləndim ki, dayanın! Kim məni eşitdi qaldı, kim eşitmədi, getdi o tərəfə. Həyat yoldaşım da yanımdaydı. O da dedi gəl gedək, camaat hamısı gedir. Dedim yox, mənim bu işdən gözüm su içmir, onlar ermənilərdi. Yoldaşım da əl çəkmir ki, görmürsən ferma müdiri Baloğlan gedir, əhali də ona qoşulub gedir. Nə isə, qoymadım. Bu dəstə gedib yaxınlaşanda kolların dibindən ermənilər çıxdı, bu insanları verdilər güllənin ağzına. Sonra getməyənlər arxaya süründük, səngər kimi bir yer var idi, üstü kolluqla örtülmüşdü, yarpağı da yox idi, fevralacan tökülmüşdü yarpağı, əlqərəz, onun içərisində gizləndik. Hərəsinin də qucağında bir körpə uşaq var idi. Dedim səs eləməyin, uşaqları da ağlamağa qoymayın, sizi birtəhər çıxaracam Ağdama. Ermənilər yuxarıdakı bu adamları qırdıqdan sonra düşdülər aşağıda gizlənən bir xeyli adamı tutdular, onları girov apardılar. Bizim onlarla aramızdakı məsafə 25 metr olardı. Yəni bu qədər yaxındaydıq ki, orda baş verənləri gözlərimizlə görə bilirdik gizləndiyimiz yerdən. Üstümdə dörd ədəd limonkam var idi. Qarğıları aralayıb limonkanın ikisini ora yerləşdirdim, ikisini isə özümüzə saxladım ki, son məqamda özümüzü öldürək. Gördüm ermənilər bu tutduqları camaatı uzadıblar yerə, onlara deyirlər ki, “sizə vaxtında dedik çıxın, niyə çıxmadınız? Elman Məmmədov hardadı? Niyə bayraq götürüb Əsgərana hücum edirdiniz?”. Bax, belə-belə suallar verirdilər. Birdən soruşdular ki, burada filankəsin adamı varmı? Bir kişinin adını çəkdilər, onun oğlu da mənim tanışım idi. O oğlu da orda idi və o, qucağında uşağı, nənəsi, yoldaşı da çıxdılar irəli. Bu zaman oğlanı qucağında uşaqla güllələdilər. Bunu görən yoldaşı özünü atdı erməninin üstünə, üz-gözünü cırmaqladı. Gəlinə üç güllə vurdular, gəlin qayadan uçaraq yıxılıb düşdü aşağıya. O gəlin indi də yaşayır. Bir az keçdi. Bir də gördük yuxarıdan Qaraqaya istiqamətini güllə yağışına tutdular. Sən demə, bunlar Qatır Məmmədin (Yaqub Rzayevin) dəstəsi imiş. Biz də elə bilirik ki, ermənilərdi. Başımıza tökülür güllələrin zərbindən torpaq, qar topaları-filan. Bir xeyli atdılar. Gördüm ermənilərə çaxnaşma düşdü. Mən erməni dilini təmiz bilirəm. Eşitdim öz aralarında danışırlar ki, bütün Ağdam hücuma keçib, biz indi neyləyək?! O tərəfdən onlara dedilər, əsirləri götürüb ərazidən çıxsınlar. İnanın ki, aparılan əsirləri böyrümüzdən keçirirdilər, əlimizi ata bilsəydik tutacaq qədər yaxın idilər. Onları apardılar, amma bir azca çönüb baxsaydılar, bizi də görərdilər. Amma bizi Allah saxladı. Bu məqamda cibimdən Seyid Lazım ağanın şəklini çıxarıb ondan nicat diləmişəm. Əsirləri aparandan sonra bir erməni qalmışdı, o da ora-bura atəş aça-aça gedirdi. Əlimdəki limonkanın birini buna tərəf atdım. Amma görünür, taktika keçmiş erməni idi, tez uzandı yerə. Süründüm ki, silahını götürüm. 3-4 metr sürünmüşdüm, bir də gördüm durdu qaçdı. O, yəqin unamadı (təxminən “anlamadı” deməkdi. Bu söz azərbaycanlıların vaxtilə çox işlətdiyi ifadədi – N.Z.) burda adam ola bilər, bəlkə də elə bildi minomyotdu-nədi. Həm də yəqin tək olduğuna görə qaçıb getdi. Güllə səsləri kəsiləndə baxdım ki, bir qız uşağı “ay nənə” deyə-deyə qadının üzərində ağlayır. Bir nəfər ona yaxınlaşanda bildim ki, azərbaycanlılar imiş meşədən ermənilərə atan. Əvvəl elə bildim yenə ermənilərdi, ehtiyat elədim bayaqkının təkrarlanacağından, yanımda da, dediyim kimi, nə qədər arvad-uşaq, bacım uşaqları, bacılarım, yoldaşım, görün bu halı keçirmək o vəziyyətdə nə deməkdir də... Sonra görkəmindən tanıdım ki, yox, bizimkilərdi, Şelli kəndinin camaatıdı. Eləcə kolluqdan çağırdım ki, qardaş, bizə də kömək edin. Dedi tez ol gəl. Dedim tək deyiləm, arvad-uşaq da var. Bunu eşidən kimi tökülüb gəldilər, hərəsi bir uşağı, bir qadını götürdü, bizi çıxartdılar. Yəni biz belə çıxdıq. Ardımızca da o biriləri gəldi. Kənd camaatı hamısı məni tanıyırdı. Gördülər ki, mən keçdim, onlar da ürəklənib, inanıb Şelli camaatına tərəf gəlməyə başladılar. Bu zaman ermənilər də dediyim kimi uzaqlaşmışdılar. Amma biz şosse yolu keçəndə onlar uzaqdan – hündürlükdən yenidən həmin yolu atəşə tutdular. Sadəcə uzaqda idilər deyə, bu dəfə ölüm-itim olmadı. Beləcə gəlib özümüzünkülərin yanına çatdıq.
Ona həqiqətən Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı halaldı
- Füzuli ilə bağlı daha hansı məqamları xatırlayırsız?
- Çoxlu əməliyyatlar həyata keçirmişik rəhmətliklə. Bir dəfə üçümüz bir yerdə, Füzuli, mən, bir də Felmar Rzayevlə, deməli, alma bağında güddük, güddük bir yaşlı erməni kişini tutduq. Elə orda da güllələdik. Bir dəfə isə hələ mən Həsənabadda yaşayan zaman bir erməni var idi, gəlib “Villis”dən düşürdü, arvad-uşağın yanında özünü tərbiyəsiz aparırdı.
- O zaman siz Füzulini tanıyırdız? Həsənabada da gəlib-gedirdi Füzuli?
- Əlbəttə tanıyırdım, əlbəttə gəlib-gedirdi Həsənabada. Hə, o erməni gəlib kənddə söyüşlə danışırdı. Arvadlar bizə yalvarırdılar ki, dinməyin, qətiyyən dinməyin, sizi tutarlar. Axı buna nə təhər dinməyəsən, nə təhər dözəsən?! Günlərin bir günü əlimdə təklülə tüfənglə qırqovul vurmağa gedirdim, birdən maşın səsi eşidib gizləndim. Gördüm hə, ermənilərdi, siqaret damaqlarında saymazyana şəkildə, həmin erməni də bunlarla. Bunları yadımda saxladım. Gəldim rəhmətlik Füzuliyə dedim ki, bəs vəziyyət belədi. Fikirləşmədən dedi ki, getdik. Nə isə, gəlib izlədik yenə həmin “Villis”i. Tüfənglə güllələdik bunları. Maşın gedib-gedib aşdı. Qaçdıq gəldik kəndə. Gördük kənddə hamının canına vəlvələ düşüb. O ora qaçır, bu bura qaçır, artıq bildik məsələ nə yerdədi. Dedik qaçaq kənd camaatına qoşulaq ki, bizdən şübhələnməsinlər. Orda eşitdik ki, ikisi ölüb.
Sonra bir gün Füzuli yox idi, Felmarla mən getdik laboratoriyanı partladaq. Gəldik pəncərədən gördük ki, iki erməni konservadan yeyib araqdan içib yatıb. Neyləyək, götürdük deşikdən fitili saldıq, necə partladısa içəri, bütün ətraf silkələndi. Qaçıb gəldik. Evdə gördük Xankəndinin televiziyasında laboratoriyanın partlamasından danışırlar, əclafların biri ölüb, biri isə sağ qalmışdı. Jurnalist bu sağ qalanı danışdıranda gördük deyir ki, biz yemək yeyirdik, birdən partlayış oldu. Halbuki yalan deyirdi, araqdan vurub yatmışdılar.
- Ancaq mobil döyüşləriniz olmayıb. Batalyona qoşulmuzduz siz də?
- Qoşulmuşduq. Ancaq batalyonun da cüzi silahı var idi. Batalyonun işi postları qorumaq, bir də ermənilər atanda cavab verməkdən ibarət idi. Ya bir də görürdün ki, Xocalının hansısa tərəfindən şəhərə soxulmaq istəyirdilər, biz də səngərlərdən atıb onları geri oturdurduq.
- Bir sözlə, elə ancaq əsl özünümüdafiə - müdafiə batalyonu olmusuz. Füzuli ilə başqa yoldaşlığınız da olubmu?
- Çox olub. Bəzilərini unutmuşam. Bir gün Zaminlə doqquz erməni ilə üzbəüz qalmışdım. Onu çox çətinliklə geriyə qaytara bildim. Düz ermənilərin üstünə gedirdi. O adamda, vallah, yumşaq desək, nə qorxu, nə həyəcan, nə də “tormoz” var idi. Hamımız belə vəziyyətlərə düşə bilərik. Amma adam o saat ehtiyat eləyir də. Tutalım, içəridə otumuşuq, bayırda 20 nəfəri güllələsinlər. İstər-istəməz bayıra çıxmağa ehtiyat eləyərik də. Amma o adam... göz qırpmadan çıxacaqdı. Onu məndən yaxşı tanıyan olmayıb. Ona həqiqətən də Milli Qəhrəman adı halaldı.
(ardı var)
Nəzirməmməd ZÖHRABLI Jurnalist-publisist
