“Əvvəlki konstitusiyalarda Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə ayrıca fəsil həsr olunmuş, onun hüquqi statusu şişirdilmişdi”. Bunu Prezidentin İctimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi-şöbə müdiri Əli Həsənov 12 noyabr – Konstitusiya Günü münasibətilə “Facebook” səhifəsində yazdığı məqaləsində bildirib.
Məqalədə qeyd edilib ki, 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi (referendum) yolu ilə qəbul edilən Əsas Qanun müstəqil Azərbaycanın ilk, ümumilikdə isə ölkəmizin beşinci Konstitusiyasıdır: “1918-1920-ci illərdə cəmi 23 ay mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlətin əsas qanununu qəbul edə bilməmişdi. Ona görə də ilk Konstitusiya RSFSR-in Konstitusiyası əsasında hazırlanmış və 1921-ci il mayın 19-da qəbul olunmuş Azərbaycan SSR-in Konstitusiyası hesab olunur”.
Məqalədə o da qeyd edilib ki, Azərbaycan SSR-in sayca dördüncü Konstitusiyası 1978-ci ildə, 1977-ci il SSRİ Konstitusiyası əsasında qəbul edilib: “Bu Konstitusiyanın hazırlanması və qəbulu o zaman Azərbaycana rəhbərlik edən Heydər Əliyevin iştirakı ilə həyata keçirilmişdi. Həmin sənəd milli maraqların qorunması baxımından əvvəlkilərdən xeyli fərqlənirdi. Məhz Ümummilli lider Heydər Əliyevin təkidilə 1978-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu əks olundu. Əvvəlki konstitusiyalarda Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə ayrıca fəsil həsr olunmuş, onun hüquqi statusu şişirdilmişdi. Bu Konstitusiyada isə Dağlıq Qarabağ və onun orqanlarının hüquqi statusu “Yerli dövlət hakimiyyəti orqanları” fəslinin içərisinə salınmış, yəni ona müstəsna əhəmiyyət verilməsinin qarşısı alınmışdı”.
Qeyd edək ki, Heydər Əliyev 1969-cu ildə Azərbaycana rəhbərlik etməyə başlayandan sonra ermənilərin separatçı meylləri cilovlandı. Bununla belə, 1978-ci ildə qəbul edilən Azərbaycanın dördüncü Konstitusiyası o dövrdə Azərbaycanın milli maraqlarına daha uyğun idi. Bu baxımdan həmin sənəddə DQMV-nin statusu ilə bağlı yeni məqamların əksini tapması məhz Heydər Əliyevin sayəsində mümkün olub.
“O üzdən, həqiqətən də Heydər Əliyevin bütün bunlarda rolu böyükdür”
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən politoloq Elşən Manafovun fikrincə, o zaman dördüncü Konstitusiyada bir sıra məqamların öz əksini tapması məhz Heydər Əliyevin sayəsində mümkün oldu: “1978-ci ilin aprelində Azərbaycan SSR-in Konstitusiyası qəbul olunanda ölkəyə Heydər Əliyev rəhbərlik edirdi. Həmin sənədi əvvəlkilərdən fərqləndirən ən mühüm amil ondan ibarət idi ki, Azərbaycan dilinə dövlət dili statusu məhz dördüncü Konstitusiyada verildi. O zaman Azərbaycanla yanaşı, Gürcüstan, Ermənistan və Baltikyanı ölkələrdə bu müddəa öz əksini tapdı. Cənubi Qafqazda bununla bağlı ilk addımı isə məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan atdı. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ilə də bağlı vacib məqamlar orada öz əksini tapdı. Məsələ ondadır ki, Heydər Əliyevə qədər Vəli Axundov birinci katib olan dövrdə Dağlıq Qarabağda separatizmə meylli hadisələr baş vermişdi. Xüsusən də 60-cı illərin ortalarında. Həmin hadisələrin yaşanmasının bir səbəbi də 1937-ci ildə qəbul edilən Konstitusiyada DQMV-yə verilən böyük səlahiyyətlər idi. Yəni həmin səlahiyyətlərdən sui-istifadə edərək ermənilər bu addımı atırdılar. Bununla belə, ermənilər istəyirdilər ki, Dağlıq Qarabağa Muxtar Respublika statusu verilsin. Baxmayaraq ki, 1937-ci ilin Konstitusiyası onların xeyrinə idi, ancaq ermənilər bununla kifayətlənmək istəmirdilər. Heydər Əliyev çox böyük uzaqgörənliklə buna imkan vermədi. Dağlıq Qarabağda perspektivdə başlaya biləcək erməni separatizminin qarşısını almaq üçün Muxtar Vilayət statusunu saxladı. Ən başlıcası, Dağlıq Qarabağ və onun orqanlarının hüquqi statusu “Yerli dövlət hakimiyyəti orqanları” fəslinin içərisinə salındı. Məhz 1978-ci ildə qəbul edilən yeni Konstitusiya sayəsində ermənilərin separatçı meylləri cilovlandı. O üzdən, həqiqətən də Heydər Əliyevin bütün bunlarda rolu böyükdür”.
Vidadi ORDAHALLI
