Enerji bazarının ən böyük istehlakçılarından biri sayılan Avropada təbii qaza tələb getdikcə artmaqdadır. Məlumat üçün bildirək ki, 2018-ci ildə Avropa 390 milyard kubmetr qaz ixrac etməli olub. Bu həcmin yarısını Rusiya təmin edib. Belə ki, "Qazprom" Avropaya rekord həcmdə, yəni 201,7 milyard kubmetr qaz ixrac edib. İldə 55 milyard kubmetr qaz nəql etmək gücünə malik olacaq "Şimal axını-2" qaz kəmərinin işə salınması ilə qaz ixracı əhəmiyyətli dərəcədə artacaq. Amma bu kəmərin çəkilişi ilə bağlı ciddi bir problem ortaya çıxıb. Danimarkanın ərazi sularında boru kəmərinin çəkilməsinə rəsmi Kopenhagen hələ də icazə vermir.
Xatırladaq ki, “Gazprom”, “E.ON”, “BASF” və “OMV” şirkətləri Baltik dənizindən keçməklə Rusiyadan Almaniyaya ildə 55 milyard kubmetr qaz nəql edəcək gücə malik 200 kilometr uzunluğundakı “Şimal axını-2” qaz kəməri üzrə müqavilə imzalayıblar. Ötən dövr ərzində kəmərin çəkilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Kəmər Rusiya qazını Almaniyanın Baltik dənizi sahillərində yerləşən Lubmin adlı kommunasına çıxarmalıdır. Qaz kəməri Avropanın qaz nəqliyyat sisteminə məhz burada qoşulmalıdır. Boruların artıq 87 faizi Baltik dənizinin dibi ilə çəkilib və magistralın bu ilin sonuna qədər işə salınması nəzərdə tutulub. Müvafiq konsorsium nümayəndələri bu yaxınlarda bildiriblər ki, qalan işləri vaxtında başa çatdırmağa ümid bəsləyirlər. Lakin bu günlərdə boru kəmərini çəkənlər üçün xoşagəlməz hadisə baş verib. Rəsmi Kopenhagen Danimarkanın ərazi sularında boru kəmərinin çəkilməsinə icazə verməyib. Odur ki, Rusiyadan Almaniyaya qaz kəmərinin vaxtında istifadəyə verilməsi hələlik sual altındadır. Konsorsium apelyasiya şikayəti verib və indi məsələ baxılması üçün Danimarka hökumətinə qaytarıla bilər.
Yeri gəlmişkən, qaz kəmərinin Almaniya hissəsinin dəniz və yerüstü sahələrində işlər başa çatmaq üzrədir və Almaniya Rusiyadan qaz qəbul etməyə hazırdır. İndi iş Danimarkaya qalıb. Lakin bu ölkə cavab verməyə hələlik tələsmir. Kopenhagenin cavabı nə qədər uzadacağı isə hələlik məlum deyil. Eyni zamanda belə icazənin verilməməsi üçün ABŞ-dan da Danimarkaya təzyiqlər artır. Avropada məsələyə yanaşma fərqlidir. Bəziləri kəmərin çəkilməsini istəsələr də, digərləri onun əleyhinə çıxır. Halbuki, Avropada qaza tələb sürətlə artır. Bu xüsusda Rusiyanın "RİA Novosti" portalı yazır: "Şimal axını-2" qaz kəməri çərçivəsində "Qazprom"un tərəfdaşı olan Almaniyanın "Uniper" enerji şirkətinin rəhbəri Andreas Şirenbek qeyd edib ki, hətta sözügedən qaz borusu Avropanın qaza artan tələbatını ödəməyəcək. Onun fikrincə, kontinent üzrə qaz defisiti ildə 300 milyard kubmetrə çata bilər.
Qaz çatışmazlığının yaranmasına əsas səbəb onun Avropada istehlakının artması yox, yerli istehsalın azalması olub. Avropa İttifaqı üzrə bütün qazın altıda bir hissəsini hasil edən Qroningendə (Niderland) qaz quyularının konservasiyası həyata keçirilir. Buradakı yatağın tam olaraq bağlanması tarixi isə dəyişdirilərək, 2030-cu ildən 2022-ci ilə keçirilib. Danimarka da qaz hasilatını azaltmaqdadır. Ölkənin "Tayra" qaz yatağı fəaliyyətini müvəqqəti olaraq dayandırıb və krallıq hazırda qazı boru xətti vasitəsilə Almaniyadan alır. Həmçinin Norveçdə və Böyük Britaniyada da qaz hasilatının və tədarükünün azaldığını qeyd etmək lazımdır. Tələb və təklif arasında əhəmiyyətli bir fərq yaranmaqdadır. Buna görə də "Uniper"in rəhbəri əmindir ki, Avropa tezliklə qazın həm boru xətti ilə, həm də mayeləşdirilmiş şəkildə tədarükü ehtiyacı ilə üzləşəcək. Qeyd edək ki, Əlcəzair də qazın Avropaya ixracını artırmaq qabiliyyətində deyil, çünki ölkə daxilində istehlak artmaqdadır. 40 il ərzində ilk dəfə olaraq bu il istehlak göstəricisi 50 faizi ötüb. Ölkənin qaz ixracatı isə 20 faiz azalaraq 20,5 milyard kubmetrə düşüb. Ola bilsin ki, yaxın gələcəkdə avropalılar qaz tədarükü məsələlərində daha praqmatik mövqe tutaraq Rusiyadan qaz idxalının artımının qarşısını almayacaq. Eləcə də digər mənbələrə diqqət daha da artacaq. Məsələn, Azərbaycan üzərindən İran, Türkmənistan qazının alışı daha da aktuallaşa bilər".
Xatırladaq ki, artıq gələn ildən Azərbaycan qazının Avropaya satışı həyata keçiriləcək. Ümumiyyətlə, Azərbaycan ilk mərhələdə Avropaya ildə 10 milyard kubmetr qaz satışını həyata keçirəcək. Daha sonra bu göstərici iki dəfəyədək artacaq. Amma perspektivdə "Cənub Qaz Dəhlizi"nə Türkmənistan və İran kimi ölkələrin də qoşulması mümkündür. Bütün bunlar fonunda təsadüfi deyil ki, Avropa Komissiyası "Cənub Qaz Dəhlizi"nin əsas tərkib hissələrindən sayılan TAP qaz boru kəməri layihəsini yenidən Avropa İttifaqının ümumi maraq layihələri siyahısına daxil edib. Sayca dördüncü dəfə hazırlanan ümumi maraq layihələri üzrə qaz layihələrinin sayı 2 il əvvəllə müqayisədə 53-dən 32-yə enib. Ümumilikdə ümumi maraq layihələri siyahısındakı bütün layihələrin sayı 21 faizədək azalıb. Amma TAP həmişəki kimi yenə Avropa üçün mühüm layihə sayılıb.
Xatırladaq ki, TAP Cənubi Qafqaz Boru Kəməri və TANAP-ın davamı olub, “Şahdəniz-2”dən hasil olunacaq qazı Yunanıstan və Albaniya vasitəsilə Adriatik dənizindən keçməklə İtaliyanın cənubuna, oradan da Qərbi Avropaya çatdıracaq. Layihə Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır. Görünən budur ki, Avropa ehtiyaclarının artması fonunda Azərbaycandan böyük həcmdə qaz alışında artıq xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Bundan əvvəl də “Deutsche Wirtschafts Nachrichten“ nəşri qeyd edirdi ki, Avropanın qaz istehlakı son illərdə durmadan artır və Avropa İttifaqı qaz idxalını şaxələndirmək istəyir: “Avropaya təbii qazın ixracından, eyni zamanda, Azərbaycan özü də böyük gəlirlər əldə edəcək. Avropanın isə təbii qaza tələbatı növbəti on ildə də artmaqda davam edəcək. Bu baxımdan Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində bundan sonra da mühüm rol oynayacaq”.
Tahir TAĞIYEV
