Avrasiya İqtisadi Birliyinin (AİB) Ermənistanda keçirilən sammitindən sonra İrəvanın əsas niyyətlərindən biri qonşusu olan İranla iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinə nail olmaq idi. Amma proseslərin gedişi Ermənistanın bu istiqamətdə də ümidlərinin puça çıxdığını göstərir. Özü də bunlar o fonda baş verir ki, İran Azərbaycanla əlaqələrini nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşdirir.
İndilikdə belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində, Ermənistanın istəklərinin əksinə olaraq, İran və Azərbaycan arasında iqtisadi müstəvidə əlaqələr daha da dərinləşəcək. İranın Şərqi Azərbaycan vilayətinin valisi Məhəmmədrza Purməhəmmədi də vurğulayır ki, İran Azərbaycanla bütün sahələrdə qarşılıqlı əməkdaşlıq əlaqələrinin inkişafında maraqlıdır. O bildirib ki, ötən il İranla Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsinin həcmində 74 faiz artım müşahidə edilib. Bu fakt iki ölkə arasında tranzit və yük daşınmaları, avtomobil istehsalı, səhiyyə və müalicə, kənd təsərrüfatı, texnologiya, elm və mədəniyyət sahələrində çox yaxşı əməkdaşlıq əlaqələrinin mövcudluğunu göstərir.
Vali xatırladıb ki, ötən 6 ildə prezidentlər səviyyəsində 12 görüş keçirilib: “İki ölkə arasında əlaqələrin səmimi xarakter daşıması təsadüfi deyil. İran və Azərbaycan arasında dərin tarixi, mədəni və dini bağlılıqlar var. Bütün sahələr üzrə davam edən əməkdaşlıq dostluq və qardaşlığa əsaslanır”. Məhəmmədrza Purməhəmmədi onu da bildirib ki, İranın Şərqi Azərbaycan vilayəti Azərbaycanla həmsərhəddir: “Bu isə iqtisadi və ticarət əlaqələrinin genişlənməsi və əməkdaşlığın inkişafı üçün böyük imkanlar yaradır. Dövlətlərin həmsərhəd olması tranzit yükdaşımalar üçün imkan yaradır və bu imkandan istifadə etmək lazımdır. Bunun üçün hər iki ölkənin iqtisadi potensialı var”. Qeyd edilənləri İranın Fermerlər Birliyinin Gilan vilayəti üzrə təmsilçisi Əli Dərcani də təsdiq edir. O, İranın, onun vilayətlərinin Azərbaycanla əməkdaşlığa indi xüsusi önəm verdyini vurğulayır. Bunun ümdə səbəblərindən biri isə İran məhsullarının məhz Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına çıxışı üçün olduqca əlverişli şəraitin formalaşmasıdır: “Bunu Gilan vilayəti üzrə də aydın görmək olar. Bir neçə gündən sonra İranın Gilan vilayətindəki bağlardan subtropik meyvələrin yığımı və ixracı başlayacaq. Gilan vilayətinin coğrafi vəziyyəti əlverişli olduğu üçün yığılan məhsulun ixracı asandır. Bu vilayət Azərbaycanla həmsərhəddir və subtropik meyvələr Azərbaycan ərazisindən keçməklə Rusiyaya ixrac ediləcək. Cari ildə İranın Talış, Astara və Rudbar bölgələrinin bağlarında 180 min ton kivi yetişdirilib. Bu məhsulun 90 faizi Rusiyaya göndəriləcək”. Xatırladaq ki, Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xətti istifadəyə verildikdən sonra İranın Rusiyaya ixrac etdiyi məhsulların həcmi artıb. Dəmir yolu çəkilməzdən öncə İran ixrac əməliyyatlarını yük maşınları ilə həyata keçirirdi. Bu isə həm baha başa gəlir, həm də vaxt itkisinə səbəb olurdu. Meyvə tez xarab olan məhsul olduğu üçün bazara tez çatdırılması lazımdır. İran və Azərbaycanı birləşdirən 8 kilometrlik dəmir yolu istismara buraxıldıqdan sonra bu problem aradan qalxıb. İranın Astara gömrüyündən keçməklə məhsul ixracının artması Azərbaycanın tranzit gəlirlərinin də artmasına səbəb olur.
Gələcəkdə “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin əsas seqmentindən biri olan Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu tam istifadəyə verildikdən sonra İranın digər vilayətlərindən, eləcə də Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən Rusiya və Avropaya ixrac olunan yüklər də məhz Azərbaycan ərazisindən keçməklə daşınacaq. Hələlik isə yolun Qəzvin-Rəşt hissəsi istismara verilib, Rəşt-Astara hissəsində isə işlər davam edir. Bu yol istismara verildikdən sonra Azərbaycanın tranzit gəlirləri 5 dəfə artacaq. Eyni zamanda belə vəziyyətdə İran iş adamlarının diqqəti daha çox Azərbaycana yönəlir və bu durumda Ermənistanın İran üçün çox arxa plan keçməsi də təbii sayıla bilər. Xatırladaq ki, elə Avrasiya İqtisadi Birliyinin Ermənistanda keçirilən sammitində də İran prezidenti Həsən Ruhani bütün diqqəti məhz Azərbaycandan keçən marşrutlara yönəltmişdi. Bir daha xatırladaq ki, Həsən Ruhani sammitdəki çıxışında Birliyə üzv olan dövlətləri İranın tranzit imkanlarından faydalanmağa çağırmışdı. O bildirmişdi ki, İranın körfəz, Oman və Xəzər dənizləri sahillərində böyük infrastruktura malik limanları var. Həmin dənizlərin sahillərindəki Astara, Əmirəbad, Ənzəli, Bəndər-Abbas, İmam Xomeyni, Çabahar limanları istənilən həcmdə yükləri qəbul edib yola salmaq imkanına malikdir. Bu limanlar məhz “Şimal-Cənub” dəhlizinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yəni adıçəkilən limanlara daxil olan yüklər “Şimal-Cənub” dəhlizi ilə daşınacaq. Cənub-Şərqi Asiya ölkələri Rusiya və Avropa ilə yük mübadiləsini və idxal-ixrac əməliyyatlarını məhz bu limanlar vasitəsilə həyata keçirəcək. Belə ki, yüklər dəmir yolu vasitəsilə tranzit olaraq Azərbaycan ərazisindən keçməklə Rusiyaya, oradan isə Qərbi Avropaya daşınacaq. İranın digər rəsmiləri, eləcə də iş adamlarının açıqlamalarından da belə bəlli olur ki, onlar üçün Azərbaycandan keçən “Şimal-Cənub” dəhlizinin əhəmiyyəti gedərək artır. Deməli, belə vəziyyətdə Ermənistan ümumiyyətlə İran üçün əhəmiyyət kəsb etmir.
Bu arada bir maraqlı məqamı da qeyd edək ki, hazırda Azərbaycan-Rusiya-İran “Şimal-Cənub” layihəsinin genişləndirilməsi istiqamətində də fəal iş aparır. Məsələn, artıq “Şimal-Cənub” enerji dəhlizinin yaradılması üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırma sənədləri hazırlanır. Görülən bütün bu işlər enerji sahəsində də üç ölkənin əməkdaşlığının genişlənməsinə xidmət edir. Yəni “Şimal-Cənub” təkcə nəqliyyat yox, həm də enerji sektorunu əhatə edir. Təbii ki, “Şimal-Cənub”un nəqliyyat imkanları xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Elə bundan irəli gəlir ki, keçən il bu dəhliz üzrə yükdaşımalar 8 dəfə, bu ilin birinci yarısında isə 63 faiz artıb. Rəşt-Astara dəmir yolu istismara verildikdən sonra yükdaşımaların miqdarı daha çox artacaq və bu da Azərbaycanın yükdaşımalardan daha çox gəlir əldə etməsi deməkdir. Əsas məqamlardan biri isə odur ki, belə vəziyyətdə Azərbaycan daha çox gəlir əldə etdikcə Ermənistan, sadəcə, buna qıraqdan baxmaqla kifayətlənməli olacaq. Çünki Azərbaycanın həyata keçirdiyi layihələr fonunda Ermənistana maraq ümumiyyətlə aradan qalxır.
Nahid SALAYEV
