Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində mümkün qədər tez həlli son dövrlərdə regionda böyük təsir imkanlarına malik Rusiyada da xüsusi olaraq qabardılır. Burada o da diqqətə çatdırılır ki, konfliktin çözümü Rusiyanın cənub sərhədlərində təhlükəsiz mühitin formalaşması baxımından çox vacibdir. Eyni zamanda münaqişənin həlli bölgədə geosiyasi təhdid amillərinin də aradan qalxması baxımından vacib sayılır.
Məsələ ilə bağlı rusiyalı ekspert Maksim Şevçenko daha kəskin mövqe sərgiləyir. O qeyd edir ki, Moskva proseslərə daha diqqətlə yanaşmalı, obektiv mövqe sərgiləməlidir. Çünki ermənilər Rusiyanın düşmənidir, Qarabağ isə Azərbaycanın əzəli torpağıdır. Rusiya prezidenti yanında Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafı və İnsan Hüquqları üzrə Şuranın üzvü, 2008-2012-ci illərdə Rusiya İctimai Palatasının üzvü olmuş Şevcenkonun açıq şəkildə Ermənistanı düşmən dövlət adlandırması mühüm amil sayılır. Bu fakt həm də Ermənistanın Rusiyanın dostu ola bilməyəcəyinə əmin olan rusiyalı ziyalıların sayının artmaqda olduğunu göstərir. Nəticədə də ermənilərin yalanları onların ən çox güvəndikləri Rusiyada daha geniş miqyasda ifşa edilir. Maksim Şevçenko bir daha Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın əzəli torpağı olduğunu və heç bir fərziyyənin bu faktı dəyişə bilməyəcəyini vurğulayıb. İndi hesab edilir ki, bu mövqe fonunda Moskvanın Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində əməli addımlar atması problemin çözümünü əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə bilər. Digər tərəfdən Moskvanın son hadisələr fonunda məsələnin çözümü üçün Ermənistana təsirinin nəticəsi üçün daha əlverişli şəraitin yarandıığ da özünü qabarıq surətdə göstərir. Əslində, Ermənistanda bu xüsusda bir əndişə yarandığı da diqqətdən qaçmır. Hətta fikirlər səslənir ki, Rusiyada prezident seçkilərində Vladimir Putinin qələbəsindən dərhal sonra Azərbaycan Dağlıq Qarabağın azad edilməsi istiqamətində ciddi hərəkata başlayacaq və Moskva bunu dəstəkləyəcək. Eyni zamanda Azərbaycanda aprelin 11-də növbədənkənar prezident seçkilərinin keçirilməsi ilə bağlı qərar da bu fonda Ermənistanda çaxnaşmaya səbəb olub. İrəvan, eləcə də bütün erməni cəmiyyəti rəsmi Bakının Dağlıq Qarabağın azad olunması istiqamətində yeni addımlar atacağından narahatdır. Erməni siyasi şərhçi Qraçya Qalustyan hesab edir ki, Azərbaycanda prezident seçkilərinin vaxtının aprelin 11-nə dəyişdirilməsi heç də iddia edildiyi kimi iqtisadi məsələlərdən irəli gəlmir. Məsələ ilə bağlı onun fikirlərində çox maraqlı nüanslara diqqət yetrilir. Öncə Azərbaycanın iqtisadi gücünə nəzər salan Qraçya Qalustyan bildirir: “Erməni analitiklər bu dəyişikliyi iqtisadi məsələlərə bağlamaqla ən yaxşı halda tələsdilər, yaxud da etiraf etməliyik ki, biz rəqib Azərbaycanı görmək istədiyimiz kimi təsvir etməyi xoşlayırıq. Halbuki, vəziyyət bizim analitiklərin dediklərinin tam əksinədir”. Qalustyan qeyd edir ki, Azərbaycanda qlobal iqtisadi problem yoxdur: “Əksinə, iqtisadi artımın olduqca ciddi perspektivəri var. Ermənistanın uzun müddətdir özünə müttəfiq hesab etdiyi ölkələr bu gün Azərbaycanla səmimi münasibətlər qurur və bu münasibətlərdə biznes əsas paya sahibdir. Tehran, Bakı və Moskva bölgədə yeni böyük nəqliyyat layihəsinin – “Şimal-Cənub“ beynəlxalq dəmiryolu layihəsinin əsasını qoyur. Martda Azərbaycan və İran prezidentlərinin görüşü olacaq, onlar Azərbaycan Astarası ilə İran Astarası arasındakı körpünü istismara verəcək, həmçinin, Astara-Rəşt dəmiryolunun təməlini atacaqlar. İran tərəfi bildirir ki, bu layihə Fars körfəzi ilə Qara dənizi birləşdirən böyük əhəmiyyətli layihədir. Bu nəqliyyat dəhlizi vasitəsilə yüklər Gürcüstan, Ukrayna və Polşaya qədər daşınacaq. Ermənistan yenə böyük gəlirlərdən təcrid olacaq, Azərbaycan isə təkcə maliyyə yox, həm də siyasi dividendlər əldə edəcək”. Erməni şərhçi Azərbaycanın İrana yarım milyard dollar kredit ayırdığına diqqət çəkib: “Belə şəraitdə Azərbaycanda iqtisadi problemlər haqqında iddia qaldırmaq, sadəcə, sadəlövhlüyün ən yüksək həddidir. O iddialar da mənasızdır ki, rəsmi Bakıya siyasi təzyiqlər var. Əksinə, Avropada tez-tez bu ölkənin əhəmiyyəti haqqında ucadan danışırlar. Həmçinin, Davosda İlham Əliyevin görüşlərinin səviyyəsini xatırlatmaq Azərbaycanın əhəmiyyətini dərk etməyə bəs edir. Bütün bunların fonunda İlham Əliyev Vladimir Putinlə son dərəcə isti münasibətlərə malikdir. Rusiya və Azəraycanın neft-qaz bazarında rəqib olması burada paradoks yarada bilər. Lakin vəziyyət başqa cür yox, məhz belədir. Şübhə edənlərə onu xatırladım ki, Rusiya telekanallarında heç vaxt Azərbaycanı tənqid etmirlər, halbuki, orada Ermənistanı ən pis sözlərlə təhqir edirlər. Duqinin, Solovyovun, Proxanovun Bakıya səfərlərini də xatırlaya bilərik. Onlar daim ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ideyasını müdafiə edirlər. Bütün bunlarla müqayisədə Kreml Sarkisyana narazılığını gizlətmir. 9 apreldə Sarkisyanın prezidentlik müddəti başa çatır və Azərbaycanda seçkilər payıızda keçirilsəydi, bu, Dağlıq Qarabağ danışıqlarında pauza yaranması ilə nəticələnərdi. Göründüyü kimi, Azərbaycan heç bir pauzanın yaranmasına imkan vermək niyyətində deyil. Seçkinin vaxtının dəyişdirilməsi də məhz buna hesablanıb”. Q.Qalustyan iddia edir ki, Rusiyadakı seçkidən dərhal sonra Bakı Qarabağın azad olunması prosesinə başlayacaq: “Martın 18-də Rusiyada prezident seçkiləri keçiriləcək və Putinin qələbəsindən dərhal sonra Azərbaycan Qarabağın azad edilməsi prosesinə strat verəcək. Rusiya bu prosesə dəstək verəcək, erməni ordusu heç nə edə bilməyəcək. Bu təkcə Serj Sarkisyanın yox, bütün “Qarabağ klanı”nın siyasi səhnədən gedişi ilə nəticələnəcək. İlham Əliyev isə qalib olaraq tarixə düşəcək”. Əslində, erməni şərhçinin dediklərində həqiqət payı xeyli yüksəkdir. Əvvəla, Azərbaycan həyata keçirdiyi layihələrlə istər Rusiya, istərsə də İran üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən ölkəyə çevrilir. Eyni zamanda “Şimal-Cənub” dəhlizini işə salmaqla Bakı Rusiya və İran arasında yeni quru əlaqəsi yaradır. Daha bir önəmli məqam Rusiya və İranın “Şimal-Cənub” vasitəsilə Qərb təzyiq və sanksiyalarının təsirindən əhəmiyyətli dərəcədə qurtulmalarıdır. Çünki “Şimal-Cənub” tranzit dəhlizləri arasında mühüm əhəmiyyət kəsb edən layihələrdən biridir. Bu layihə Hindistan, Hind okeanı sahilində yerləşən dövlətləri, İran, Azərbaycan, Rusiya və Skandinaviya dövlətlərini vahid nəqliyyat marşrutunda birləşdirir. Artıq “Şimal-Cənub”un işə salınması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Rəşt-Astara dəmir yolunun çəkilməsi dəhlizin işə düşməsində vacib əhəmiyyət kəsb edəcək. Xatırladaq ki, bu dəmir yolunun çəkilişinin sürətlənməsi Azərbaycanın da xüsusi maraq dairəsindədir. Azərbaycan Rəşt-Astara dəmir yolu layihəsinin icrasına 500 milyon dollarlıq investisiya qoymaqla bu layihədə 50 faizlik paya sahib olacaq. Rəşt-Astara dəmir yolunun istifadəyə verilməsi ilə İranın cənubundan yüklərin Avropaya göndərilməsi də xeyli asanlaşacaq. Qeyd edək ki, Rəşt-Astara dəmir yolu layihəsinin icrası ilə “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsas hissəsi istifadəyə hazır vəziyyətə gətirilmiş olacaq və bu marşrutdan istifadə edərək, Hindistan və Çin öz məhsullarını Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Rusiya və Avropaya nəql edə biləcək, eyni zamanda əks istiqamətdə daşınmalar olacaq. Bütün bunlar Azərbaycanın sayəsində Rusiya və İranın iqtisadi mövqelərinin əhəmiyyətli dərəcədə güclənməsi anlamına gəlir. Bu vəziyyətdə Ermənistan avtomatik olaraq Rusiya və İran üçün daha çox arxa plana keçir. Belə vəziyyətdə Ermənistanın həmin ölkələrlə birgə reallaşdırmaq istədiyi layihələrin də baş tutması mümkünsüz sayılır. Çünki Azərbaycanla işbirliyi daha sərfəli və daha realdır. Elə bunun nəticəsidir ki, İrəvanın müəllifi olduğu İran-Ermənistan dəmir yolu və İran-Ermənistan avtomobil yollarının çəkilişi barədə artıq danışan yoxdur. Çünki onlar artıq tamamilə öz əhəmiyyətini itirib. Belə ki, İran-Ermənistan dəmir yolunun çəkilişi ideyası İranın Azərbaycan ərazisindən keçən “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizini əsas götürməsi ilə artıq tarixin arxivinə qovuşub. Avtomobil yoluna gəldikdə isə, qeyd edək ki, Ermənistanın bu layihəsi də Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun istismara verilməsi ilə əhəmiyyətini itirib. Ermənistan üçün yolun strateji mahiyyəti ondan ibarət idi ki, İrəvan Asiya ölkələrindən İrana daxil olan yüklərin bu yolla Gürcüstanın Poti limanına, oradan isə Avropaya daşınmasına nail olmağa çalışırdı. Bundan başqa, Ermənistan gələcəkdə Mehri-Poti yolunu Rusiyaya qədər uzatmağı və yüklərin əks istiqamətə - Rusiya-Gürcüstan-Ermənistan-İran istiqamətində daşınmasına nail olmağı, bununla da ikiqat tranzit gəlir götürməyi planlaşdırırdı. Lakin Rəşt-Astara dəmir yolu İranın Ermənistana avtomobil yolu çəkib onu Mehri-Poti magistralına birləşdirmək marağını itirdi. Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu isə Gürcüstanın adıçəkilən magistrala diqqət ayırmamasına səbəb oldu. Belə vəziyyətdə aydın olur ki, Ermənistanın Mehri-Poti avtomobil yolunu çəkə bilməsi böyük sual altındadır. Əvəzində İran, eləcə də Rusiya Azərbaycanla iqtisadi, o cümlədən yükdaşımalar sahəsində vacib layihələr həyata keçirir. Bütün bunlar isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Ermənistanın Moskva, Tehran üçün daha çox arxa plana keçməsini şərtləndirir. Aydındır ki, proseslərin bu səpkidə inkişafı Qarabağ münaqişəsinin gedişinə də təsirsiz ötüşmür. Rusiya və İranın Ermənistanla həm iqtisadi münasibətləri zəiflətməsi, həm İrəvana təzyiqləri işğalçı tərəfin Qarabağ məsələsində geri çəkilməsinə əsaslı surətdə təsir göstərmək iqtidarındadır. Cari ilin mart və aprel aylarından sonra bu istiqamətdə olduqca əlverişli bir şəraiitin yaranması gözlənir. Belə görünür ki, Azərbaycanın qonşuları ilə birlikdə həyata keçirdiyi iqtisadi layihələr Qarabağ münaqişəsinin həllinə artıq öz təsirlərini göstərir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
