Xaqani Cəfərli: "Ukraynadan fərqli olaraq, İranın uzun müddət müqavimət göstərmək imkanı yoxdur"
Son dövrlərdə beynəlxalq siyasi müzakirələrdə belə bir fikir daha çox səslənir ki, böyük güclər arasında rəqabət, artıq birbaşa toqquşmalardan çox, dolayı üsullarla aparılır. Bu kontekstdə Rusiyanın İrana gizli şəkildə hərbi və ya kəşfiyyat dəstəyi verməsi barədə iddialar da diqqət mərkəzinə çıxıb. Xüsusilə, qarşı tərəfin koordinatlarının ötürülməsi və bunun əsasında dəqiq zərbələrin endirilməsi kimi ssenarilər müzakirə olunur. Bu yanaşma, müəyyən mənada, 2022-ci ildən sonra Ukrayna müharibəsində müşahidə olunan proseslərlə müqayisə edilir və analoji paralellər qurulur.
Bu iddiaların arxasında dayanan əsas məntiq böyük dövlətlərin rəqiblərini birbaşa qarşıdurmaya girmədən zəiflətmək strategiyasıdır. Tarix göstərir ki, belə yanaşmalar yeni deyil və müxtəlif dövrlərdə fərqli formalarda tətbiq olunub. Bu baxımdan, Rusiyanın ABŞ-ın diqqətini və resurslarını Yaxın Şərq kimi həssas bir regiona yönəltmək istəməsi nəzəri cəhətdən mümkün görünür. Belə bir ssenaridə əsas məqsəd rəqibi uzunmüddətli və resurs tələb edən bir münaqişəyə cəlb edərək, onun qlobal təsir imkanlarını məhdudlaşdırmaq ola bilər.
Bununla belə, mövcud iddiaların ən zəif tərəfi onların konkret və etibarlı sübutlarla təsdiqlənməməsidir. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması çox həssas məsələdir və bu cür addımların açıq şəkildə ifşa olunması nadir hallarda baş verir. Rusiyanın İrana birbaşa koordinatlar verməsi kimi addımlar isə artıq dolayı rəqabət çərçivəsindən çıxaraq daha açıq və riskli qarşıdurma mərhələsinə keçid demək olardı. Bu isə həm regional, həm də qlobal səviyyədə eskalasiya riskini ciddi şəkildə artırır.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, İran özü də regionun əsas hərbi aktorlarından biridir və kifayət qədər müstəqil əməliyyat imkanlarına malikdir. Bu ölkənin bütün hərbi fəaliyyətini xarici dəstəyə bağlamaq reallığı tam əks etdirmir. İran uzun illərdir ki, həm texnoloji, həm də taktiki baxımdan öz potensialını formalaşdırıb və bir çox hallarda müstəqil qərarlar qəbul edə bilir. Bu səbəbdən, hər bir uğurlu əməliyyatı xarici koordinasiya ilə izah etmək sadələşdirilmiş yanaşma sayıla bilər.
Eyni zamanda, informasiya müharibəsi faktorunu da nəzərə almaq lazımdır. Müasir dövrdə geosiyasi rəqabət təkcə hərbi və iqtisadi sahədə deyil, həm də informasiya məkanında aparılır. Bu cür iddialar bəzən rəqib tərəfi nüfuzdan salmaq, ictimai rəyə təsir etmək və ya müəyyən siyasi mövqeləri əsaslandırmaq üçün dövriyyəyə buraxıla bilər. Ona görə də belə məlumatlara yanaşarkən tənqidi düşüncə və mənbələrin etibarlılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Nəticə etibarilə, Rusiyanın ABŞ-ı başqa regionda “bataqlığa salmaq” kimi strateji planının olması tamamilə istisna edilə bilməz, lakin bunun konkret olaraq iddia edilən formada həyata keçirildiyini söyləmək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur. Mövcud vəziyyət daha çox mürəkkəb, çoxqatlı və müxtəlif aktorların maraqlarının toqquşduğu bir mənzərəni əks etdirir. Bu səbəbdən, belə ssenarilər ehtimal kimi qiymətləndirilməli, lakin fakt kimi qəbul edilməməlidir.
Politoloq Xaqani Cəfərli “Bakı-Xəbər” qəzetinə məsələ ilə bağlı açıqlamasında bildirdi ki, "The Wall Street Journal" nəşri Avropa kəşfiyyatının yüksək rütbəli rəsmisinə və Yaxın Şərq diplomatına istinad edərək Rusiya ABŞ və onun müttəfiqlərini vurmaqda İrana kömək edir: "Bu köməyin əsasən İrana lazım olan peyk görüntülərinin verilməsindən ibarət olduğu da məlumatda yer alıb. Belə iddialar var ki, Rusiya ABŞ-ı İranda uzun müddətli müharibəyə cəlb etmək istəyir. Qənaətimcə bu iddialar əsaslı deyil. Çünki İranın uzun müddət müqavimət göstərmək üçün resursları olmadığı kimi, onu belə resurslarla təmin edəcək müttəfiqi də yoxdur. Məsələn, İrana 50-100 milyard dollar maliyyə yardımı edəcək dövlət yoxdur. Yaxud da, İrana müasir hərbi təyyarələr, raket sistemləri verəcək dövlət yoxdur. Buna görə, Ukraynadan fərqli olaraq, İranın uzun müddət müqavimət göstərmək imkanı yoxdur.
Nüfuzlu Qərb mətbautaında Rusiyanın İrana yardım etməsi haqqında məlumatlar yaxın zamanlarda Moskvaya qarşı cəza tədbirlərinin gündəmə gəlməsinə səbəb olacaq. Bu xəbərlərın əsas hədəfi də elə odur".
Akif NƏSİRLİ
