Azərbaycanın bütün ərazilərində suvrenliyini bərpa etməsindən sonra Qarabağdakı Rusiya sülhməramlılarına da ehtiyac qalmayıb. Bundan başqa, Qarabağda qalan ermənilərin reinteqrasiyası istiqamətində də müvafiq addımlar atılır. Elə bu da sülhməramlıların Azərbaycanı tərk etməsinin zəruriliyini gündəmə gətirir.
Qeyd edək ki, bu günlərdə Rusiya prezidenti Vladimir Putin Valday Beynəlxalq Diskussiya Klubunun plenar iclasında sülhməramlılarla bağlı maraqlı fikirlər bildirib: “Rusiya sülhməramlılarının hüquqi statusu istisnasız olaraq 10 noyabr üçtərəfli bəyanatına əsaslanır. Sülhməramlıların heç bir statusu müəyyən edilmədi. İndi niyə belə olduğunu deməyəcəm. Azərbaycan hesab edirdi ki, buna gərək yoxdur. Ona görə də, bunu Azərbaycansız imzalamaq mənası idi. Ona görə də sülhməramlıların bütün statusu istisnasız olaraq 2020-ci il bəyanatına əsaslanırdı. Sülhməramlıların hüquqları isə ancaq atəşkəs rejimini müşahidə etmək və riayət etməkdən ibarət idi. Orada sülhməramlılarımızın başqa heç bir hüququ yox idi. Ancaq atəşkəs rejiminə riayət etmək və müşahidə etmək, bu qədər... Bu vəziyyət müəyyən vaxt davam etdi. 2022-ci ilin payızında Avropa Şurasının sədri Şarl Mişelin himayəsi ilə, Fransa prezidenti Makron, Almaniya kansleri Şoltsun iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistanın liderləri toplandı və orada bəyanat imzalandı. Həmin bəyanatda Ermənistanın Qarabağı Azərbaycan Respublikasının ərazisi kimi tanıdığı qeyd olunurdu. Bundan əlavə, Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycan ərazisini kvadrat kilometrlərlə qeyd etmişdi və ora, sözsüz ki, Qarabağ da daxil idi. Qeyd etmişdilər ki, Azərbaycanın Azərbaycan SSR-in ərazisi çərçivəsində suverenliyini tanıyırlar. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan SSR-in tərkibinə Qarabağ da daxil idi. Faktiki olaraq başlıca, tamamilə əsas məsələ həll olunmuşdu ki, bura Qarabağın statusu da daxil idi. Qarabağ öz müstəqilliyini elan edən zaman heç kəs onun müstəqilliyini tanımamışdı, hətta Ermənistan da... Praqada onlar tanıdılar ki, Qarabağ Azərbaycana məxsusdur. Sonra isə 2023-cü ilin əvvəlində Brüsseldə analoji görüşdə bunu təkrar bəyan etdilər. Bizə bu barədə heç kim deməmişdi. Mən şəxsən bunu mətbuatdan öyrəndim. Azərbaycan hər zaman Qarabağı öz ərazisi hesab edib. Lakin Ermənistan Qarabağın Azərbaycan ərazisi kimi statusunu müəyyən edib. Bundan sonra Azərbaycan prezidenti görüşlərin birində mənə dedi ki, “görürsüz, hamı qəbul edib ki, Qarabağ bizimdir. Sizin sülhməramlılarınız bizim ərazimizdədir”. Bilirsiz, Qarabağın Azərbaycan ərazisi kimi statusu müəyyən ediləndən sonra sülhməramlılarımızın statusu keyfiyyətdə dəyişikliyə uğradı. Azərbaycan prezidenti dedi ki, sizin sülhməramlılar bizim ərazimizdə yerləşir. Gəlin indi onların statusu ilə bağlı ikitərəfli əsasda danışaq. Ermənistan baş naziri Paşinyan da bunu təsdiq etdi, bəli, siz indi ikitərəfli əsasda razılaşmalısız. Yəni ki, Qarabağ getdi”. Bunlar fonunda Qarabağ bölgəsində müvəqqəti olaraq yerləşdirilmiş Rusiya sülhməramlı kontingentinin müşahidə məntəqələri bir-birinin ardınca bağlanır. Artıq sülhməramlıların Şuşa, Ağdərə, Əsgəran və Xocavənddə postlarının bir çoxu bağlanıb. Deməli, onların fəaliyyət dairəsi daralır. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova bu fonda qeyd edir ki, Qarabağdakı Rusiya sülhməramlılarının fəaliyyəti mövcud şəraitə uyğunlaşdırılacaq. Onun sözlərinə görə, son bir ildə Qarabağdakı vəziyyət kardinal şəkildə dəyişib: “2022-ci ilin oktyabrında Ermənistan Baş naziri Avropa İttifaqının himayəsi altında keçirilən Praqa sammitində Qarabağ regionunu Azərbaycanın ərazisi kimi tanıyıb. O, bu mövqeyini bu ilin may və iyun aylarında Brüsseldə keçirilən sammitlərdə bir daha təsdiqləyib. Bununla da 2020-ci ildə Rusiya sülhməramlı kontingentinin regiona yeridilməsi şərtləri ciddi şəkildə dəyişib. 19-20 sentyabrdakı toqquşmalardan sonra əhalinin kütləvi şəkildə regionu tərk etməsi fonunda sülhməramlıların fəaliyyəti mövcud şəraitə uyğunlaşdırılacaq. Bu haqda bir müddət əvvəl Rusiya prezidenti də deyib. Artıq Rusiya sülhməramlılarının bir sıra stasionar və müvəqqəti müşahidə postları yığışdırılıb. Sülhməramlılarımıza aid prinsipial məsələlər, artıq dediyimiz kimi, Bakı ilə müzakirə olunur”.
Bakı isə hesab edir ki, Rusiya sülhməramlılarının tədricən bölgəni tərk etmısinin vaxtı çatıb. Düzdür, Rusiya Müdafiə Nazirliyi sülhməramlılara hələ də ehtiyac olduğunu nümayiş etdirmək üçün görüntü yayıb. Görüntüdə Xankəndidəki bir neçə erməni sakinə tibbi xidmət göstərildiyi əksini tapıb. Rusiya Müdafiə Nazirliyi vurğulayıb ki, sülməramlıların “hərbi tibbi personalı” erməni sakinlərə fəal yardım edir. Erməni sakinin bununla bağlı rus sülhməramlılara təşəkkürü də təqdim edilir. Amma Xankəndidə Azərbaycan özü artıq poliklinika da açıb, təcili tibbi yardım da və orada qalan azsaylı ermənilərə tibbi xidmət göstərilir. Rus sülhməramlıların hərbi tibb işçilərinə heç bir ehtiyac yoxdur. Ən əsası, sülhməramlılar Vladimir Putinin də dediyi kimi, yalnız ərazidə atəşkəsə əməl edilməsinə nəzarət etmək üçün göndəriliblər və onların da fəaliyyəti bundan ibarətdir. İndi münaqişə bitib, Qarabağdakı silahlılar məhv edilib, tərksilah olunub və bircə nəfər də olsun separatçı qalmayıb. Deməli, sülhməramlıların da burada görəcəyi iş qalmayıb. Buna rəğmən, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov iddia edir ki, Rusiyanın Qarabağdakı sülhməramlı kontingenti Cənubi Qafqazda dinc həyatın bərqərar olmasına öz töhfəsini verməyə hazırdır: “İndi geosiyasi ambisiyalarının qayğısına qalan Brüssel öz “vasitəçilik xidmətlərini” Azərbaycan və Ermənistana sırımaqla, Vaşinqtonla birgə Cənubi Qafqazda sabitliyin pozulmasına səbəb olur. İndi İrəvan və Bakı liderləri iki ölkənin suverenliyinin qarşılıqlı tanınması məsələsini həll etdikdən sonra dinc həyatın bərqərar olması və etimadı möhkəmləndirməyin vaxtı çatıb. Rusiya sülhməramlı kontingenti buna hər cür töhfə verməyə hazırdır”. Halbuki, Qarabağdakı ermənilərin Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməsi fonunda onların hüquq və təhlükəszilyinə də Azərbaycan cavabdehdir. Bunun üçün Rusiya sülhməramlı kontingentinə ehtiyac yoxdur. Hətta Ermənistanda da bu qəbul edilir. Yeri gəlmişkən, Ermənistan həmin qüvvələrin ərazisindəki 102-ci bazaya köçürülməsinə qarşıdır. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan İctimai telekanala müsahibəsində bu xüsusda bildirib: “Rusiyanın sülhməramlı kontingenti Qarabağı tərk edərsə, onlar ölkələrinə qayıtmalıdır və Ermənistana köçürülməməlidir. Bu, Rusiya Federasiyasının Qarabağdakı sülhməramlı qoşunlarıdır. Əgər Qarabağı tərk etsələr, Rusiyaya qayıtmalıdırlar”. Xatırladaq ki, Rusiya sülhməramlı kontingenti Azərbaycan və Rusiya prezidentləri və Ermənistan baş nazirinin 10 noyabr 2020-ci il tarixli birgə bəyanatının üçüncü bəndinə uyğun olaraq Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinə yerləşdirilib. Sənəd sülhməramlıların yerləşdirilməsinin Ermənistan silahlı qüvvələrinin çıxarılması ilə paralel olaraq həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Kontingentin xidmət müddəti 5 il təşkil edir. Amma Qarabağ məsələsində vəziyyət dəyişdiyindən Rusiya sülhməramlı kontingentinə burada ehtiyac qalmayıb.
Samirə SƏFƏROVA
