Yaxın tezlikdə Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində əməli addımlar atmasa, regionda yenə təcrid vəziyyətində qalmaqda davam edəcək. Bu halda Ermənistanın hansısa real sosial-iqtisadi inkişafından danışmaq da qeyri-mümkün olacaq.
Hələlik isə Ermənistanın Zəngəzur dəhlizi üçün zamanı sürətlə tükənir. Halbuki, Zəngəzur dəhlizinin açılması halında Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri də sürətlə normallaşacaq.
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Nazirlər Kabinetinin iclasından sonra xalqa müraciətində qeyd edilən xüsusda maraqlı açıqlama verib: “Ermənistan, Zəngəzur dəhlizinin açılması başda olmaqla, verdiyi vədlərə əməl edərsə, bu ölkənin rəhbərliyi ilə mərhələli şəkildə əlaqələrimizi inkişaf etdirməyə hazırıq”. Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinin açılmasını ləngitməsi fonunda Azərbaycan artıq alternativ marşrutların işə salınması istiqamətində müvafiq addımlar atır. Qeyd edək ki, bu günlərdə Zəngilan rayonunun Ağbənd qəsəbəsi yaxınlığında “Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə İran İslam Respublikası Hökuməti arasında İran İslam Respublikasının ərazisindən keçməklə Azərbaycan Respublikasının Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumu” çərçivəsində avtomobil körpüsü və sərhəd-gömrük infrastrukturunun inşası, ərazidə sahilbərkitmə tədbirləri layihələrinin təməlqoyma mərasimi keçirilib və tikinti işlərinə başlanılıb. Zəngilanın Ağbənd qəsəbəsi yaxınlığında və Naxçıvan ərazisində tikiləcək körpülər vasitəsilə İran ərazisindən keçməklə bağlantı yaradılacaq. Ağbənd avtomobil yolu ilə gündəlik 1100 avtomobilin, 30 avtobusun, 15 min insanın sərhəddən keçidi təmin olunacaq. Bu yol tranzit yüklərin daşınmasına da xidmət edəcək. Bütün bunlar o deməkdir ki, Ermənistan qeyri-konstruktiv mövqe nümayiş etdirməklə, eləcə də üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməməklə növbəti dəfə regionun iqtisadi layihələrinə qoşulmaq imkanlarını əldən vermək üzrədir. Halbuki, bütövlükdə nəqliyyat dəhlizlərinin, kommunikasiyaların açılması regionda ən çox Ermənistan üçün vacibdir. Lakin İrəvanın indiyə kimi nümayiş etdirdiyi mövqe Ermənistanı növbəti dəfə acınacaqlı vəziyyətə salmaqdadır. Azərbaycan isə Naxçıvana İran üzərindən çıxış əldə edəcək.
Bundan başqa, 2023-cü il sentyabrın 25-də Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri Azərbaycan və Türkiyə arasında Qars-Naxçıvan dəmiryolu layihəsinə dair Naxçıvanda niyyət protokolu imzaladılar. Bu da tarixi bir hadisədir. Bunu təkcə iki qardaş ölkə arasında yeni nəqliyyat marşrutu deyil, eyni zamanda bütövlükdə region, həmçinin daha böyük coğrafiya üçün vacib dəmir yolu layihəsi adlandırmaq olar. Buna əsasən, Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolunun tikintisi bütövlükdə region üçün faydalı layihədir. Eyni zamanda, bununla Azərbaycan Türkiyə üzərindən də Naxçıvana çıxış imkanı əldə edir. Bu halda hələ ki, Ermənistanın az da olsa vaxtı var. Belə ki, Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycan hissəsi 2024-cü ildən fəaliyyətə başlayacaq. “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin Kommunikasiya departamentinin rəhbəri Aybəniz İsmayılovanın sözlərinə görə, artıq Füzuli-Ağbənd dəmiryolu xəttinin 60 %-dən çoxu hazırdır: “3 ildən az bir müddətdə multimodal Zəngəzur dəhlizinin 110,4 kilometrlik birxətli dəmir yolu seqmentinin üçdə ikisindən çoxu artıq döşənib. Dəhliz boyu 3 tunel, onlarla körpü və 9 dəmir yolu stansiyası tikiləcək. Türkiyə şirkətləri tərəfindən Həkəri çayı üzərindən 418 metrlik dəmir yolu körpüsünün tikintisi yaxın vaxtlarda işlək vəziyyətdə gətiriləcək”. Gələn ilə kimi Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin ərazisindən keçən hissəsi ilə bağlı əməli addımlar atsa, böyük dividendlər əldə edəcək. Əks halda regionda təcrid vəziyyətində qalmaqda davam edəcək. Çünki Şərqdən Azərbaycan, Qərbdən Türkiyə ilə həmsərhəd olan Ermənistan İrandan keçəcək yol ilə Cənubdan da blokadaya düşəcək. Hər halda, Nikol Paşinyan hökuməti bunu görür. Ona görə də İrəvanın bir seçimi var: Zəngəzur dəhlizini açmalı və başa düşməlidir ki, İran Ermənistanı aldadıb. İran bu gün Ermənistan vasitəsilə öz maraqlarını həyata keçirməyə çalışır. Çünki həmin kommunikasiya xətləri Ermənistan ərazisindən keçsəydi, ondan gələn gəlirlər Ermənistan büdcəsinə daxil olacaqdı, amma indiki şəraitdə İranın büdcəsinə daxil olacaq. İran burada Ermənistanı çox istədiyi üçün “biz sərhədlərin dəyişdirilməsinə imkan verməyəcəyik” deməyib. Əksinə, İran Zəngəzur dəhlizinə qarşı çıxmaqla Ermənistanı tələyə salaraq, İrəvana gələcək faydanı özünün maraqları naminə dəyişməyə başladı. Burada kommunikasiyaların bərpası üçün kifayət qədər şərait yaranıb. Ona görə də bu məsələdə qazanclı çıxan Ermənistan yox, İran oldu. Çünki kommunikasiya dəhlizi Ermənistandan yox, İrandan keçir. Əgər Ermənistan yaxın tezlikdə Zəngəzur dəhlizinin açılmasına imkan verəcəksə, bu yalnız onun özünün xeyrinə nəticə verə bilər. Zəngəzur dəhlizinin açılması Cənubi Qafqazda ümumi iqtisadi məkanın yaradılmasına həlledici təkan verə biləcək layihədir. Ermənistan da bu layihə sayəsində yeni və önəmli maliyyə qaynağı qazana bilər. Əks halda Ermənistan itirməkdə davam edəcək.
Tahir TAĞIYEV
