Qlobal miqyasda gedən proseslər getdikcə daha çox geridönməz xarakter almağa başlayır. Azərbaycanın da daxıl olduğu regionda baş verən proseslər qaynar fazaya keçməkdədir. Ermənistanın təxribatları və Azərbaycanın verdiyi adekvat cavab proseslərin yeni məcraya yönəlməsini bir qədər sürətləndirmiş oldu. 2020-ci ildəki 44 gunlük savaşdan sonra ilk dəfədir ki, qlobal güclər olduğumuz regionun nüfuz dairəsinə alınması üçün mübarizəni daha da aktivləşdirib. ABŞ diplomatiyasının regiona hücumu Pelosinin Ermənistanın Azərbaycana qarşı təxribatından həmən sonra Ermənistana səfəri ilə pik nöqtəsinə yetişmiş oldu. Siyasi dairələr nə qədər bu səfəri müxtəlif prizmalardan yozmuş olsalar da, əsl məqsədi demək olar ki, açıqlayan olmadı. Bəs bu ömrünü ancaq xalqlar və toplumlar arasında münaqişələri qızışdırmağa sərf edən siyasi meyitin səfərində nə məqsəd gizlənir?
Ukrayna-Rusiya savaşı getdikcə Qərbin müharibədən öncə nəzərdə tutduğu bütün ehtimal və proqnozları dəfn etməkdədir. Ukraynanı artıq məqsədi və məramı yaddan çıxan müharibəyə sürükləyib Rusiyanın verdiyi iqtisadi və siyasi itkilərdən dolayı çökəcəyini proqnozlaşdıran Qərb fasiləsiz tətbiq etdiyi iqtisadi sanksiyaların da bir işə yaramayacağını gözəl anlayır. Yaxın perspektivdə Avropanın ABŞ-ın diqtəsilə Rusiyaya tətbiq etdiyi sanksiyaların daha güclü əks təsirinə düşəcəyini Avropada sadə vətəndaşlarından tutmuş siyasi elitasına qədər hər kəs bütün çılpaqlığı ilə anlayır. Və bu əks təsiri zəiflətməkdə aciz olduqlarını daha çox dilə gətirməyə başlayırlar.
Artıq Avropada hər kəs ABŞ-ın "sanksiya tətbiq edək, Rusiya çökəcək "avantürasının evlərini işıqlandırıb, qızdırnayacağını çox gözəl anlayır. Və belə bir mərhələdə ortaya qoca, heydən düşmüş Pelosinin Ermənistana səfəri məsələsi çıxır. Bundan öncə Çinin prefekturası olan Tayvana etdiyi səfərlə qlobal gücə sahib olan Çinin nəbzini ölçmək və onu planlaşdırılan yeni həmlələr üçün neytrallaşdırmaq niyyəti güdürdü.
Bəs ABŞ-ın son gedişləri nəyə hesablanıb? Bir qədər mürəkkəb və anlaşılmaz gedişın altında heç kimin nəzərə almadığı İran durur. Qəribə səslənsə də, İran bu dəfə dimdiyindən ilişən quşa dönüb. Ermənistana etdiyi jestlər, hətta Azərbaycanı belə Ermənistana görə müharibə ilə hədələmək kimi uzağa gedən İranı ən yaxın tərəfdaş və müttəfiqi olan Ermənistan Pelosinin səfəri ilə vurmuş oldu. ABŞ yeni geosiyasi perspektivdə Rusiya enerji ehtiyatlarına alternativ kimi İranı görür. Amma molla rejimi bu perspektivin ustundən qalın qara xətt çəkir.
Buna görə ABŞ-ın növbəti hədəfi İran molla rejimini laxlatmaqdı. Məhz belə bir prosesin başlandığını artıq demək olar. Bunu son proseslərdən açıq aydın görmək olur.
Belə bir dönəmdə baş verən hadisələrin xronologiyasına nəzər salaq:
1. Azərbaycan Ermənistanın genişmiqyaslı təxribatının qarşısını alır;
2. ŞƏT sammiti baş tutur (Qərb və ABŞ-a əzələ nümayişi);
3. Qırğızıstan və Tacikistan sərhədində gərginlik;
4. Pelosinin məlum Ermənistan səfəri;
5. Hamıya kiçik görünsə də, İranda tələbə qızın məhz mühafizəkarlar tərəfindən döyülməsi və ölümü;
6. İranda etirazların baş qaldırması;
7. Və Rusiyanın enerji böhranı yaratmaq istəyinin doğuracağı nəticələri gözləməyib səfərbərlik elan etməsi.
Son iki hadisə, demək olar ki, saat fərqilə baş verdiyindən təhlil və proqnoz nöqteyi-nəzərindən bir-biri ilə sıx bağlı olması daha çox ehtimal olunur.
Niyə? Bu sual yarana bilər və ehtimal olunan cavablarını həm yuxarıda qeyd etdiyimiz, həm də sonra qeyd edəcəklərimizlə aydınlaşdırmağa çalışaq.
ABŞ bu qışın Avropa üçün çox sərt keçəcəyini gözəl anlayır. Bu qış nə qədər sərt olsa da, Avropanın məhrumiyyətlər bahasına olsa belə ABŞ-a arxa çevirəcəyi ehtimal olunmur. Amma növbəti qış artıq ABŞ Rusiyanın yanında olacaq, Avropanı öz orbitindən uzaqlaşdırmamaq üçün İranı öz orbitinə bütün mümkün vasitələrdən istifadə edərək çəkməyə başlayacaq və bu prosesin başlandığını artıq İranda son baş verənlər fonunda ehtimal etmək olar. Çünki Suriya, İraq və Liviya siyasəti fiaskoya uğrayan ABŞ son çarəni İranda görür. Məhz belə bir ehtimalı anlayan Rusiya siyasi elitası tez-tələsik səfərbərlik elan edərək Ukrayna ilə munaqişəni bu qışı keçmədən həll etməyə çalışacaq. Butun bu geosiyasi proseslər fonunda Ermənistanın Azərbaycana genişmiqyaslı təxribatını kimin körüklədiyi və kimin sifarişi əsasında baş verdiyi də aydınlaşır. Ermənistan parlamentinin sədri Simonyanın N.Pelosinin Erməbistan səfəri çərçivəsində, baş verən toqquşmalardan sonra məhz ABŞ-ın dəstəyi ilə atəşkəsin əldə olunduğunu erməni həyasızlığı ilə bəyan etməsi və Pelosinin bundan məmnun görünməsi ehtimallarımızın nə qədər doğru olduğuna işarə edir. Ermənistanın təxribatları məhz Pelosinin Ermənistana səfəri üçün siyasi zəmin hazırlamaqdan ötrü nəzərdə tutulmuşdu ki, burdan Azərbaycanın ünvanına həyasız bəyanatlar səsləndirmək əslində aysberqin görünən tərəfidi. Məhz İranda baş verən olaylardan və umumi proseslərdən doğan nəticə belədir ki, ABŞ İrana mumkun gizli müdaxiləni başladıb - molla rejiminin devrilib, Qərbə daha əlverişli hakimiyyətin qurulması və İranın karbohidrogen enerji resurslarının hesabına əlaltısı olan Avropa dövlətlərinin enerji resurslarına olan tələbatını ödəmək. Belə bir məqamda daim Risiyanın marioneti olmuş Ermənistan ən əlverişli rıçaq rolunu oynayır. İrana agent axını və molla hakimiyyətini dəyişdirmək üçün ideal platsdarm rolunu oynayan Ermənistan həm Türkiyə, həm Azərbaycan, həm də Rusiyaya olan mövqeyindən dolayı ön xəttə çıxmış olur. Onsuz da həmişə kulək istiqamətində olan Ermənistan, əgər İranda hakimiyyət dəyişikliyi olarsa, avtomatik olaraq ABŞ-ın orbitinə keçmiş olacaq.
Bəs baş verməsi ehtimal olunan bu geosiyasi dəyişikliklər Azərbaycana yaxın və uzaq perspektivdə nə vəd edir?
İranın ABŞ-ın mümkün və ehtimal olunan müdaxiləsindən dolayı dünyaya açılması baş verərsə, regional perspektivdə hab funksiyasını itirməsi təhlükəsi ilə qarşılaşa bilər. Ermənistanın gizli və aşkar şəkildə ABŞ-ın yönləndirmə orbitinə daxil olması isə həm sülh, həm də regional kommunikasiyalar baxımından daha çox şıltaqlıq etməsinə gətirib çıxaracaq. İran və Ermənistanın Qərbə yönəlməsi isə balanslaşdırılmış siyasi kurs yürüdən Azərbaycanı ABŞ-ın heç kimə rifah və xoşbəxtlik gətirməyən hədəfinə çevirə bilər. Qlobal miqyasda baş verən proseslər zamanı İran molla rejiminin indiki situasiyada devrilməsi dünyaya, o cümlədən Azərbaycana yaxşı heç nə vəd etmir. Məhz Rusiya və Çin kimi qlobal miqyaslı oyunçuları neytrallaşdırmağa yönəlmiş bu proseslər artıq bizim yerləşdiyimiz coğrafi məkanda dövr etməkdədir və müsbət bir tendensiya ehtimal olunmur. Mümkün olan bütün siyasi imkanlar səfərbər olunmalı, bu qlobal geosiyasi proseslərin mümkün neqativ təsirləri minimuma endirilməlidir.
Nahid SALAYEV
