1998-2008-ci illərdə Ermənistanın xarici işlər naziri olmuş Vardan Oskanyanın 13-14 sentyabr döyüşləri ilə bağlı “Əslində nə baş verib və nə etmək lazımdır?” adlı məqalə dərc etdirib. Məqalədə sabiq xarici işlər naziri prosesləri təhlil edərək bir sıra məqamlara toxunub.
V.Oskanyan etiraf edir ki, Azərbaycan ordusu Şuşaya girəndən sonra bütün separatçı qurumu işğal etmək 4-5 saatın işi idi. Yalnız Ermənistanın kapitulyasiya aktına qol çəkməsi vəziyyəti xilas edib. Sabiq zarici işlər naziri daha sonra yazır ki, 10 noyabr gecəsi necə deyərlər, parada Prezident İ.Əliyev komandanlıq edirdi və o, Paşinyanın qarşısında üç əsas tələb qoymuşdu: a) Qarabağ ermənilərinə heç bir status verilməyəcək; b) Zəngəzurdan Naxçıvana koridor açılacaq; v) ermənilərin işğalı altındakı anklavlar da daxil sərhədlər demarkasiya və delimitasiya olunacaq. Lakin Paşinyanın “ simasını” xilas etmək üçün bu şərtlər olduğu kimi “kağıza köçürülməmiş”, sadəcə Putinin qarant olması şərti ilə centlmen razılığı əldə edilib.
Oskanyanın fikrincə, 13-14 sentyabr döyüşlərində Şimal qonşusunun susqunluq nümayiş etdirməsi yalnız Rusiyanın ağır durumu ilə deyil, həm də Putinin “kişi sözü” və qarantör məduliyyəti ilə bağlıdır. Oskanyanın həmin döyüşlərlə bağlı bir məqamı xüsusi olaraq vurğulayıb ki, Paşinyan vədlərini yerinə yetirməyənə qədər Azərbaycan öz təzyiqlərində davamlı olacaq.
“Ermənistan 10 noyabr razılaşmalarına əməl etməsə, daha ciddi təzyiqlər altında olacaq”
Məsələyə münasibət bildirən AMİP sədri Arzuxan Əlizadənin fikrincə, Oskanyan Ermənistanda revanşist qanada yaxın siyasi persona olsa da təcrübəli diplomatdır: “Ən azından yaxşı bilir ki, əvvəlki status-kvonu geri qaytarmaq mümkün deyil. Ona görə ki, Vətən müharibəsindən geosiyasi reallıqlar əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Bəli, həmin vaxt Xankəndinin azad edilməsi an məsələsi idi. Ancaq bunun önlənməsini Paşinyanın kapitulyasiya aktına imza atmasından çox Rusiyanın sərgilədiyi mövqe idi. Məsələ ondadır ki, Rusiya hakimiyyəti Qarabağın tamamilə azad olunmasında maraqlı deyildi. Ona görə də Rusiya prezidenti Vladimir Putin bütün vasitələri işə saldı ki, Xankəndi Azərbaycanın nəzarətinə keçməsin. Naxçıvanla Ermənistan sərhəddində helekopter təxribatı, “İsgəndər” raketinin atılması və digər təzyiq vasitələri buna hesablanmışdı. Kreml yaxşı bilirdi ki, Qarabağ tam Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi Ermənistanın Rusiya üçün itirilməsi deməkdir. Ondan sonra Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşması qaçılmaz olacaqdı. Rusiya hakimiyyəti həm Ermənistanı, həm də Azərbaycanı təsir altında saxlamaq üçün Qarabağ məsələsinin birdəfəlik həllinə imkan vermədi. 10 noyabr razılaşmasından sonra Moskva bütün vasitələrlə çalışdı ki, müharibə zamanı Qarabağı tərk edən ermənilər geri qayıtsın. Bütün bunları Oskayan çox yaxşı bilir. Ancaq nədənsə o, məqaləsində bu barədə bir kələmə də söz açmayıb. Ancaq deyilənlərlə bağlı bir şey həqiqətdir ki, Ermənistan 10 noyabr razılaşmasından irəli gələn bəndləri yerinə yetirməsə, Azərbaycanın təzyiqləri azalmayacaq. Avqust ayında həyata keçirilən “Qisas” əməliyyatı, 13-14 sentyabrda düşmən təxribatının qarşısı alınarkən endirilən əks-zərbələr bunu bir daha sübut etdi. O üzdən, Ermənistan 10 noyabr razılaşmalarına əməl etməsə, daha ciddi təzyiqlər altında olacaq. Söhbət Azərbaycanın hərbi-siyasi təzyiqlərindən gedir”.
Bu baxımdan partiya sədri hesab edir ki, vaxt Azərbaycanın xeyrinə işləyir.
Vidadi ORDAHALLI
