Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin son Brüssel görüşündən sonra iki ölkə arasında sülh müqaviləsinin imzalanması prosedurunun tezləşdirilməsi ilə bağlı əldə edilən razılıq gündəmin əsas mövzuları sırasında yer alır. Azərbaycan Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanmasının, əslində yaxın aylar ərzində mümkün olduğunu bildirir.
Qeyd edək ki, bu xüsusda prezident İlham Əliyev İtaliyanın “İl Sole 24 Ore” qəzetinə müsahibəsində önəmli fikirlər səsləndirib. Dövlət başçısı bildirib ki, regionda vəziyyət sülhə doğru inkişaf edir: “Mən İtaliyaya Brüsseldən gəldim. Orada mənim, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti və Ermənistanın baş naziri arasında üçtərəfli görüşümüz oldu. Biz razılığa gəldik ki, bir ay müddətində Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh sazişi ilə bağlı praktiki danışıqlara başlamaq məqsədilə görüşəcəklər. Bu, bizim İkinci Qarabağ müharibəsinin bitməsindən demək olar ki, dərhal sonra irəli sürdüyümüz təklif idi. Biz bildirdik ki, bizim sülhə, sülh sazişinə ehtiyacımız var. Bununla razılaşmaq üçün Ermənistana təqribən iki il lazım oldu. Zənnimcə, bu, görüşün ən mühüm nəticələrindən idi. Bu sülh danışıqlarının gedişatından çox şey asılı olacaq. Hesab edirəm ki, biz bir neçə ay ərzində sülh sazişini yekunlaşdırıb imzalaya bilərik. Ermənistan tərəfi eyni iradə nümayiş etdirsə, zənnimcə, bu, realdır. Biz sülh sazişinin üzərində qurulmalı olduğu beş baza prinsipini irəli sürdük və Ermənistan bunu qəbul edib”. Azərbaycanın sülh müqaviləsi ilə bağlı müəyyənləşdirdiyi müddəti, əslində, Ermənistanda da qəbul edirlər. Erməni politoloq Andranik Ovannisyan bildirir ki, həqiqtən də ilin sonuna qədər Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması gözlənilir. O qeyd edir ki, Paşinyanın fərmanı ilə Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyində Azərbaycanla sülh sazişinin imzalanmasına hazırlıq üçün işçi qrup yaradılıb: “Bu işlə Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan da məşğul olur. Xüsusilə hazırkı nümunə sənəddə ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, bir-birinə ərazi iddialarının olmamasının qarşılıqlı təsdiqi və Ermənistanla Azərbaycan arasında regional nəqliyyat kommunikasiyalarının blokunun açılması nəzərdə tutulur. Müqavilənin imzalanma vaxtı barədə dəqiq məlumat yoxdur, lakin onun noyabrda baş tutacağı ehtimal edilir”. Onu da qeyd edək ki, Brüsseldə Azərbaycan prezidenti ilə danışıqlardan sonra Nikol Paşinyan hakim “Vətəndaş müqaviləsi” partiyasının deputatları ilə görüşüb və Ermənistan-Azərbaycan müzakirəsinin təfərrüatlarını təqdim edib. Parlamentin müdafiə və təhlükəsizlik komissiyasının sədri Andranik Köçəryan bununla bağlı bildirib ki, sülh müqaviləsinin imzalanmasının ləngiməsi Ermənistan üçün fəlakət ola bilər.
Paşinyanın hakim partiyadan olan deputatlarla görüşü barədə hökumətə bağlı media xəbər yayıb və yazır ki, baş nazir deputatlara ilin sonuna qədər sülh müqaviləsi imzalamaqda qərarlı olduğunu deyib. Elə Andranik Köçəryan da sülh məsələsində gecikmənin erməni tərəfinin maraqlarına uyğun olmadığını etiraf edib: “Qarşı tərəf çox yaxşı bilir ki, müqavilənin imzalanmasının ləngiməsinin effekti haradadır. İndi özümüz də elə vəziyyətdəyik ki, vaxtı uzada bilmərik”. Erməni politoloq Benyamin Poqosyan isə diqqəti ona yönəldir ki, sülh müqaviləsində Qarabağın statusu ilə bağlı heç nə olmayacaq: “Azərbaycan 2020-ci il müharibəsində qazandığı qələbədən maksimum yararlanmaq və Ermənistanı saziş imzalamağa məcbur etmək istəyir. Bu xüsusda gözlənilən müqavilədə Ermənistan da Qarabağın inzibati-ərazi vahidi olmadığını tanıyır. Qarabağdakı ermənilər bu fonda Azərbaycan vətəndaşı olacaqlar. Bu, Azərbaycanın qəti mövqeyidir”. Ermənistan parlamentinin müxalifətçi deputatı Tiqran Abramyan da məsələ ilə bağlı maraqlı açıqlamalar verib. O qeyd edir ki, Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsi məsələsində iki ssenari var: “Onlardan biri Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan vətəndaşları olmasıdır. Ermənistan hakimiyyəti, faktiki olaraq, Azərbaycana rahat mövqe tutmaq və bəyan etmək imkanı verib ki, Qarabağ erməniləri Azərbaycanın digər ərazilərində yaşayan digər vətəndaşlarla eyni hüquqlara malikdir. İkinci ssenari də var: Azərbaycanın Qarabağa nəzarəti hüquqi cəhətdən möhkəmlənəcək. Danışıqlar prosesində öz müqəddəratını təyinetmə hüququ prinsipi ümumiyyətlə yoxdur. Sülh müqaviləsi Qarabağı Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində qəbul etməkdən ibarətdir. İndiki Ermənistan hakimiyyəti Qarabağı artıq tərk edib. Onlar Bakıdan heç bir şəkildə erməni maraqlarını əks etdirməyən, Qarabağ ermənilərinin öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun həyata keçirilməsinə təsir etməyən beş təklifi bəyəndilər”. Amerikanın “Stratfor Worldview” saytı da yazır ki, İrəvan Bakının dedikləri ilə razılaşmağa məcburdur: “Ermənistan qoşunlarının yaxın həftələrdə Qarabağdan çıxarılması ikitərəfli mübahisədə Azərbaycanın üstünlüyünü daha da gücləndirəcək. Regionun dağlıq ərazisi ilə əlaqədar nəqliyyat marşrutlarının məhdud olması Azərbaycan genişmiqyaslı hərbi əməliyyata başlayacağı təqdirdə Ermənistan qüvvələrinin dəhlizi ələ keçirmədən Qarabağa qayıtmasını hərbi baxımdan mümkünsüz edəcək. Amma bu risqlərə baxmayaraq, Ermənistan iyulda verdiyi sözə əməl edəcək və sentyabrda bütün qoşunlarını Qarabağdan çıxaracaq. Ermənistan bunu etməsə, bu, Azərbaycanla əlavə toqquşmalara, hətta daha bir irimiqyaslı müharibəyə gətirib çıxara bilər. Bakının daha güclü qüvvələrinin olduğunu nəzərə alsaq, bu, İrəvana baha başa gələcək və ona heç bir xeyir verməyəcək. İndi Azərbaycan öz üstünlüyündən istifadə edərək İrəvanı Bakının şərtləri ilə sülh sazişi bağlamağa inandırmağa çalışır. Azərbaycan üstünlüyünü nümayiş etdirmək üçün Qarabağda erməni qüvvələrinə qarşı məhdud hərbi əməliyyatlar keçirə bilər. Regionun gələcəyi və Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri ilə bağlı 2020-ci ildə əldə olunan atəşkəsdən sonra həllini tapmayan bir çox məsələlərə aydınlıq gətirmək üçün sülh sazişi bağlanmalıdır. Həll olunmayan məsələlər arasında Qarabağda qalmağa qərar verən ermənilərin hüquq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin əsas mexanizmləri də var. Sülh müqaviləsinin imzalanması, çox güman ki, həm Ermənistanı, həm də Azərbaycanı Türkiyə və Avropa İttifaqı ilə əlaqələri dərinləşdirməyə sövq edəcək. Sülh müqaviləsi Rusiya sülhməramlılarının Qarabağdakı gələcəyini də şübhə altına ala bilər. Tərəflər arasında sülh və Rusiyanın Cənubi Qafqazda iştirakının azalması Aİ və türk investorlarının regionu daha az risqli görməsini təmin edə bilər”.
Nahid SALAYEV
