Məlum olduğu kimi, bu ilin 11 aprel tarixində Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun erməni həmkarı Ararat Mirzoyanla telefon danışığı baş tutub. Tərəflər iki dövlətin liderləri səviyyəsində əldə olunmuş razılaşmaların davamı olaraq, gələcək sülh sazişinin hazırlanması üzrə iş, Birgə Sərhəd Komissiyasının təşkili, humanitar məsələlər üzrə fikir mübadiləsi aparıblar.
Məsələnin diqqət çəkən əsas tərəfi nazirlərin ilk dəfə telefonla danışmasıdır. Yəni artıq tərəflərin bir araya gəlməsi üçün vasitəçiyə ehtiyac yoxdur. Artıq məsələyə Avropa İttifaqı (Aİ) səviyyəsində reaksiya verilib. Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz və Gürcüstandakı böhran üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaar bu xüsusda bildirib: “Avropa İttifaqı Azərbaycan və Ermənistan arasında birbaşa təmasları və qarşılıqlı fəaliyyəti dəstəkləyir. Brüsseldə keçirilən görüşdən sonra əhəmiyyətli bir inkişafdır. Avropa İttifaqı birbaşa təmasları və qarşılıqlı fəaliyyəti dəstəkləyir". Beləliklə, Azərbaycan və Ermənistan birbaşa ikitərəfli təmaslara başlayıb və bunu rəsmi Bakı çoxdan təklif edirdi. Hesab edilir ki, birbaşa təmaslar tərəflərin sülh müqaviləsini razılaşdırması prosesini tezləşdirəcək. Bu, həm də Azərbaycanın istədiyi kimi ATƏT-in Minsk Qrupunun tarixin arxivinə qovuşması prosesini sürətləndirəcək. Yeri gəlmişkən xatırladaq ki, Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovun Minsk Qrupunun taleyi ilə bağlı dedikləri azı üç onillikdir fəaliyyət göstərən bu qrupun taleyini sual altına alıb. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanla Moskvada keçirilən birgə mətbuat konfransında Rusiya xarici işlər naziri deyib ki, ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlər üçlüyünün gələcək taleyi məlum deyil. Sergey Lavrovun sözlərinə görə, bunun səbəbi ABŞ və Fransanın mövqeyidir: “Bizim ABŞ və Fransa, necə deyərlər, tərəfdaşlarımız rusofob məstliyi ilə Rusiya Federasiyasına aid olan nə varsa, ləğv etməyə çalışaraq bəyan ediblər ki, bizimlə bu formatda ünsiyyət saxlamayacaqlar. Bu onların səlahiyyətidir, əgər onlar Qarabağda və ümumiyyətlə Zaqafqaziyada tənzimləmə üzrə maraqlarını qurban verməyə hazırdırlarsa, bu onların seçimidir”. Lavrovun sözlərinə görə, ABŞ və Fransa tək bu münaqişəni deyil, dünyada bütün digər münaqişələri də, öz birtərəfli iradələrini diqtə etmək üçün hamını bütün formatlarda Rusiya ilə əlaqələri kəsməyə məcbur edir.
Xatırladaq ki, Ermənistan münaqişənin həllini Minsk Qrupu çərçivəsində görmək istədiyini təkidlə bəyan edir. Azərbaycan isə 44 gün davam edən İkinci Qarabağ müharibəsi vaxtı və ondan sonra da Minsk Qrupunun fəaliyyətini tənqid edib. Müharibədən sonra bir çox təhlilçi Azərbaycanın daha çox ikitərəfli tənzimləməyə meylli olduğunu göstərib. Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin birbaşa dialoqu prosesin Bakı istədiyi kimi inkişaf etdiyini göstərir. Düzdür, bəzi təhlilçilər postmünaqişə dövründəki tənzimləmədə fəallığın Avropa İttifaqına keçdiyini qeyd edirlər. Çünki Ukraynadakı müharibədən sonra ATƏT çərçivəsində "böyük üçlüyün" əməkdaşlıq perspektivlərinə daha bir zərbə dəyib. Azərbaycan üçün Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlıq daha faydalıdır. Qərbin ünvanına sərt bəyanatlar verən, Azərbaycan və Ermənistanda hərbi qüvvə ilə təmsil olunmuş Rusiya ilk öncə öz vasitəçilik rolunu əlində saxlamaqda maraqlıdır. Lakin Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin birbaşa təması Avropa İttifaqı və Rusiyanın vasitəçiliyi olmadan da mümkündür. Ermənistanın “7or.am” nəşri yazır ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun sıradan çıxmasından sonra Bakı və İrəvanın vasitəçilər olmadan bir araya gələ bilməsi mühüm yenilikdir:”Proseslərin mahiyyəti dəyişir. Bu ilk olaraq onda özünü göstərdi ki, Rusiya və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Moskvada keçirdiyi mətbuat konfransında sensasion məlumat səsləndi: Minsk Qrupunun dağıldığı etiraf edildi. Bu, yaxşı heç nə demək deyil, amma nəzərə alınmalı və müvafiq araşdırmalar aparılmalı olan bir faktdır. Maraqlıdır ki, Lavrov çıxışının haşiyəsində Ermənistan hakimiyyətini Brüsseldə Qərb və Türkiyə ilə oyunlar oynadığına, anti-Rusiya meydanına çıxdığına görə tənqid etmiş, bunun antierməni və xüsusən də anti-Qarabağ davranışı olduğuna eyham vurmuşdu. Lavrovun Nikol Paşinyanın siyasətinin ATƏT-in Minsk Qrupunun dağılmasına töhfə verdiyinə eyham vurması diqqətçəkən məqamdır. Paşinyanın Brüssel səfəri çöküş məsələsində katalizator rolunu oynadı. Beləliklə, ATƏT-in Minsk Qrupu praktiki olaraq fəaliyyətini dayandırıb ki, bu da Ermənistanın maraqlarına uyğun deyil. Türkiyə və Azərbaycan illərdir Qarabağ məsələsini başqa platformalara daşımağa çalışıb”. Erməni siyasi texnoloq Armen Badalyan isə məsələ ilə bağlı bildirir: “Əslində, regionun təmizlənməsi ilə bağlı ilk qərar Qarabağ məsələsində alındı, o zaman Fransa və Amerikanın Minsk formatından çıxması qeyd olundu”. Onun sözlərinə görə, Nikol Paşinyan, Şarl Mişel və İlham Əliyevin Brüsseldə keçirilən üçtərəfli görüşünə geosiyasi proseslər kontekstində baxmaq lazımdır: “Buna Qərbin Rusiyanı prosesdən kənarda qoyması və ya ən azından Qarabağ münaqişəsinin həllində Qərbin öz təmsilçiliyini balanslaşdırması kontekstində baxmaq lazımdır. Proses bu məntiqlə gedir. Digər tərəfdən, təbii ki, Azərbaycanın münaqişənin həllini ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrliyi çərçivəsindən çıxarmaq istəyi çox açıq idi. Azərbaycan onilliklər ərzində bütün mümkün yollarla bu istiqamətdə işləyir. İndi isə bütün bunları Avropa İttifaqının himayəsi altına alaraq, faktiki olaraq, münaqişənin həllini Minsk Qrupu çərçivəsindən çıxarmaq problemini həll edirlər. Digər mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, Azərbaycan irəli sürdüyü 5 məsələni gündəliyə çıxarır. Yəni təkcə formatda dəyişiklik etməyə yox, həm də məzmunu sırf öz maraqlarına uyğun olan məqamlarla əsaslandırmağa çalışır”.Erməni ekspert vurğulayıb ki, bütün bunlarda Ermənistanın maraqları təmsil olunmur.
Nahid SALAYEV
