İran qazının Ermənistan üzərindən Avropa bazarlarına çıxarılması ilə bağlı iddialar yenidən gündəmə gəlməyə başlayıb. Xatırladaq ki, hələ bir müddət əvvəl yayılan məlumatlara əsasən, İran Fars körfəzindən çəkilən yeni enerji dəhlizi üçün Ermənistan ərazisindən istifadə etməyə hazırlaşır. Məlumatda iddia edilirdi ki, İran Ermənistan, Gürcüstan, Bolqarıstan və Yunanıstan üzərindən qazını Avropaya nəql etməyi düşünür. Amma reallıq tamam fərqli mənzərəni üzə çıxarır.
Əvvəla, Fars körfəzində hasil edilən qazın Ermənistan ərazisi ilə Avropaya nəqli elə də asan məsələ deyil və bunun reallaşması ümumiyyətlə ciddi sual altındadır. Məsələ burasındadır ki, İrandan Ermənistana çəkilən qaz kəmərinin illik tutumu cəmi 2 milyard kubmetrdir və həmin qaz Ermənistan ərazisində olan istilik elektrik stansiyalarında elektrik enerjisinə çevrilərək geriyə - İrana göndərilir. Bu kəmərin illik buraxılış həcminin artırılması fiziki olaraq mümkün deyil. Deməli, Ermənistan üzərindən qaz nəqli üçün İrandan bu ölkəyə yeni boru kəməri çəkilməlidir. Bunun üçün isə böyük həcmdə sərmayə tələb edilir və bunu nə İran, nə də Ermənistan ödəmək iqtidarındadır. Digər tərəfdən də nəzərə almaq lazımdır ki, hazırda Ermənistanın qaza olan tələbatının tam 100 faizi "Qazprom"un törəmə şirkəti olan “Qazprom Armenia” vasitəsilə həyata keçirilir. Bu fonda Rusiya da İran qazının Ermənistandan keçməsinə razı olmaz. Rəsmi Moskva İran qazının Ermənistan üzərindən Avropa bazarlarına çıxmasının qeyri-mümkün olduğunu daha əvvəllər də açıq mətnlə bəyan edib. Artıq Ermənistanda da etiraf edilir ki, İran qazı bu ölkə üzərindən Avropaya çıxmayacaq. Beynəlxalq təhlükəsizlik üzrə erməni ekspert Armen Manvelyan bu xüsusda qeyd edir: “İran qazının hasilatına yalnız Çin və Hindistan sərmayə qoyur. Onlar sərmayə qoymaqda və İran qazını Avropaya ixrac etməkdə maraqlı deyillər”. Onun sözlərinə görə, həm Pekin, həm də Dehli vəsaitləri yalnız şəxsi məqsədləri üçün yatırır: “İran, Ermənistan və Gürcüstan üzərindən Avropaya qaz kəmərinin çəkilməsi ilə bağlı danışıqlar sadəcə xəyaldır. Bunun heç bir real əsası yoxdur. Yalnız bir problemi qeyd etmək kifayətdir - Qara dənizi aşmaq asan deyil. Bu, təkcə hüquqi baxımdan deyil, fiziki cəhətdən də çətindir. Hətta müvafiq konvensiya da var. Qara dənizi necə aşmaq lazım olduğunu açıq şəkildə ifadə edir. Qara dəniz iqtisadi zonalarının böyük hissəsi Türkiyə və Rusiyaya məxsus olduğundan, Avropa və İran ya Moskva, ya da Ankara ilə razılığa gəlməli olacaq. Bu razılığın əldə edilməsi isə sadəcə mümkünsüzdür”. Digər erməni publisist Qaqik Kamalyan isə qeyd edir ki, Azərbaycanla ziddiyyətə getməklə, Levon Ter-Petrosyan iqtidarını devirməklə Ermənistan tranzit ölkə olmaq şanslarını itirib: “Daşnaklar 1998-ci ildə çevriliş etməklə hesab edirdilər ki, ölkəni xilas etdilər və ölkəyə sülh gətirdilər. Amma faktiki olaraq bu insanlar nə müharibənin, nə də sülh vəziyyətinin hərbi-siyasi baxımdan nə demək olduğunu başa düşməyiblər. Aydındır ki, siyasi məsuliyyət daşımadığın məğlubiyyətli müharibə fonunda gəlib özünü qəhrəman kimi göstərmək asandır. Amma bu o demək deyil ki, sizin qeyri-siyasi mətnləriniz cavabsız qalmalıdır. Birinci faciəvi fakt ondan ibarətdir ki, daşnakların çevrilişindən sonra iyirmi il ərzində yüzlərlə hərbçi həlak olub, çoxları bu barədə danışmaq istəmir. İkinci fakt ondan ibarətdir ki, bu status-kvo zamanı Ermənistanın geosiyasi əhəmiyyəti get-gedə azaldı, çünki Ermənistan regional və qlobal əhəmiyyət kəsb edən bütün kommunikasiya proqramlarından kənarda qaldı, yəni dəmir yolları, neft və qaz kəmərləri Ermənistandan yan keçdi və Azərbaycan lider oldu”.
İndi hesab edilir ki, Ermənistan Azərbaycanla razılıqlardan sonra regionun tranzit imkanlarından faydalana bilər. Elə erməni ekspert Ara Qaryan da məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır: “Sülh razılığı olarsa, Ermənistan Mehri vasitəsilə Türkmənistan və Azərbaycan üçün qaz tranzit məntəqəsinə çevrilə bilər. Lakin bunun üçün Ermənistanda bütün tranzit infrastrukturu olmalıdır. Elektrik enerjisinin və xüsusilə qazın tranziti Ermənistana beynəlxalq marağı artıracaq, ona görə də bütün infrastruktur dövlətin sərəncamında olmalıdır”. Ara Qaryan bildirib ki, Türkmənistan qazı Azərbaycandan, daha sonra Zəngəzurdan Avropaya çıxarılsa, bu, İrəvanın da dünyadakı mövqeyinə müsbət təsir edəcək: "Azərbaycan və Türkmənistan Xəzər dənizindəki mübahisəli "Dostluq” yatağının işlənməsinə dair razılığa gəlib. Bu yataq səbəbindən iki ölkə arasında münasibətlər uzun müddət gərgin olub. Hazırda böyük həcmdə türkmən qazının Cənubi Qafqaz (Bakı-Tiflis-Ərzurum), daha sonra TANAP və TAP boru kəmərləri ilə Avropaya nəqli üçün ilkin şərtlər var. Azərbaycan təkbaşına Avropa qaz bazarında kiçik oyunçudur, lakin Türkmənistan qazını bu marşrutla göndərməyə razı olsa, vəziyyət dəyişəcək. Xatırladım ki, "British Petroleum”un statistikasına görə, Rusiya dünya qaz ehtiyatlarının 19,9%-nə, Azərbaycan isə 1,3%-nə malikdir. Amma Türkmənistan qazı bu marşrutdan keçərsə, Avropanın enerji bazarı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Türkmənistan dünya qaz ehtiyatlarının 7,2%-nə malikdir, lakin indiyədək onun yeganə əsas bazarı Çindir. Aydındır ki, siyasi əhval-ruhiyyə əsasən enerji axınları ilə müəyyən edilir və bu, birbaşa Cənubi Qafqazdakı vəziyyətə aiddir. Azərbaycan Araz çayı vasitəsilə Naxçıvana qaz kəməri çəkməyə davam edərsə, Ermənistan bununla razılaşa bilər, ancaq bir şərtlə ki, öz hissəsini Mehridən tiksin və Ermənistandan keçən qaza nəzarət etsin. Eyni şey elektrik enerjisinin tranzitinə də aiddir”. Qeyd edək ki, Ermənistan, Rusiya və Azərbaycan baş nazirlərinin müavinlərinin rəhbərlik etdiyi işçi qrup regional kommunikasiyaların açılması ilə məşğuldur. Hələlik dəmir yollarının və dəmir yolu əlaqəsinin bərpasını müzakirə edirlər. Amma Azərbaycan ən yüksək səviyyədə bəyan edib ki, perspektivdə Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə dünya bazarlarına qaz və elektrik enerjisi də ixrac edə bilər. Bunu isə indi Ermənistan düzgün dəyərləndirməlidir.
Tahir TAĞIYEV
