Azərbaycan Ordusunun Rusiya sülhməramlı kontingentinin nəzarəti altında olan Fərrux kəndi və ətraf ərazilərdə nəzarəti əlinə alaraq burda dislokasiya məntəqələri qurması fonunda İrəvan Qarabağ məsələsində Bakının dedikləri ilə razılaşmaq məcburiyyətində qaldığını getdikcə daha yaxşı başa düşür. Əks halda Ermənistan Azərbaycanın daha ciddi təzyiqləri ilə qarşılaşacağını da gözəl anlayır.
Elə Ermənistanın “Hayeli” nəşri də yazır ki, Qarabağda azərbaycanlıların davranışında qanunauyğunluq var: “İlham Əliyev-Nikol Paşinyan görüşləri öncəsi bir sıra vacib proseslər baş verdi. Azərbaycan öz qüvvələrini irəli çəkdi və Fərruxa nəzarəti ələ aldı. Eyni zamanda Daşbaşı yüksəkliyi də Azərbaycanın nəzarətindədir. Daşbaşı strateji əhəmiyyət kəsb edir, ancaq onun strateji əhəmiyyəti yüksəklikdə yerləşməsində deyil. 44 günlük müharibə göstərdi ki, müharibə təpə tutmaq deyil. Peyk müşahidələri və PUA-ların olduğu bir vəziyyətdə təpə tutmaq nə qədər vacib ola bilər ki? Bunların diplomatik və psixoloji funksiyaları var. İlham Əliyev bilir ki, Paşinyan qorxur. Azərbaycan 5 bənddən ibarət prinsiplər təklif edib. Nikol ümumilikdə bununla razılaşıb, lakin bir az gözləyir və onu erməni xalqına satmağa çalışır. Azərbaycan isə Nikola vaxt vermək istəmir, çünki başa düşür ki, Rusiya-Ukrayna böhranı həll olunsa ruslar diqqəti bura ayıra bilər. Ona görə də Azərbaycan tələsir, diplomatik danışıqlar sahəsində Nikoldan maksimum nəticə almağa çalışır. Nikol qorxmuş bir fiqur kimi öz növbəsində güzəştlərinə haqq qazandırmaq üçün Ermənistanı yeni müharibənin kabusu ilə qorxudur”. Bu arada yayılan məlumata əsasən, Fərrux kəndi ilə yanaşı, cənub istiqamətində strateji əhəmiyyətə malik Qarakolluq yüksəkliyinin də Azərbaycanın nəzarətinə keçdiyinə dair iddialar var. Bu yüksəkliyin əsas üstünlüyü həm ətraf kəndlərə, həm də Ağdərəyə gedən yola nəzarət imkanıdır. Diqqət çəkən məqam odur ki, bu, Azərbaycan ordusunun 2020-ci ildə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan arasında imzalanmış 10 noyabr bəyannaməsindən sonra Qarabağda ilk hərbi irəliləyişidir. İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatandan bəri Azərbaycan-Ermənistan beynəlxalq sərhədlərində bir neçə dəfə hərbi qarşıdurma olsa da, Qarabağ ərazisində vəziyyət nisbətən daha stabil idi. Amma Ermənistanın öhdəliklərinə əməl etməməsi vəziyyəti dəyişib. Bu səbəbdən Azərbaycan Ordusunun Rusiya sülhməramlılarının olduğu əraziyə doğru irəliləməsi və Moskvanın tənqidlərinə məhəl qoymaması rəsmi Bakının yaranmış vəziyyətlə bağlı narazılığını göstərir. 2020-ci ildən bu yana Ermənistanla sülh cəhdlərinin nəticə verməməsi, regional kommunikasiya xətlərinin bərpası ilə bağlı danışıqların uzanması Azərbaycanın narazılığın artmasına gətirib çıxarıb. Ermənistan siyasi rəhbərliyinin indiki şərtlər altında rəsmi Bakı ilə sülh sənəd imzalamaqdan boyun qaçırması da bu narazılığın əsas səbəbləri sırasındadır. Ancaq artıq ordumuzun son addımlarından sonra Ermənistandan “Dağlıq Qarabağın müstəqilliyinin” rəsmi İrəvanın gündəliyində olmadığına dair mesajlar və siqnallar gəlir. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın “Armenpress”ə müsahibəsində dediyi “İrəvan üçün “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ərazi məsələsi deyil, hüquq məsələsidir” fikrini bu qəbildən saymaq olar. Hərçənd, Qarabağdakı son hadisələr zamanı İrəvan Azərbaycanı Qarabağın enerji infrastrukturundan yerli erməni icmasına qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadədə ittiham etdi. Buna səbəb isə mart ayının əvvəlindən Xankəndidə təbii qazın nəqlində yaranan problem idi. Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan da öz çıxışında Azərbaycanı qaz boru xəttini qəsdən sıradan çıxarmaqda ittiham etmişdi. Azərbaycan isə bu problemi pis hava şəraitində baş vermiş texniki qəza kimi şərh etmişdi. Hazırda Xankəndiyə və ətraf ərazilərə verilən təbii qaz Ermənistan ərazisindən nəql edilsə də, təbii qazın həcmi o qədər də böyük deyil. Yəni bu o deməkdir ki, yaxın gələcəkdə erməni icmasının təbii qaza olan ehtiyacı arta bilər ki, bu da qaz həcminin artırılmasını, bu isə öz növbəsində yeni qaz kəmərinin tikintisini tələb edəcək.
Lakin indiki şəraitdə Azərbaycan siyasi rəhbərliyi aydın şəkildə mesaj verir ki, yekun sülh müqaviləsi imzalanmadan və rəsmi Bakı ilə razılaşdırılmadan Qarabağda ermənilərin yaşadığı ərazilərə hər hansı alternativ qaz kəmərinin çəkilməsi müzakirə mövzusu ola bilməz. Sülh müqaviləsi imzalanacağı təqdirdə isə rəsmi Bakı Qarabağda yaşayan erməni icmasının burda qurulan yeni infrastrukturdan (qaz, elektrik enerjisi, yol tikintisi) müstəqil şəkildə istifadə edə biləcəyini vəd edir. Bununla belə, Ermənistan rəsmiləri əmindir ki, çox yaxın zamanda Azərbaycan Qarabağın enerji infrastrukturuna da tam nəzarəti ələ alacaq və bununla da Qarabağdakı erməni icması üçün daha ciddi problemlər başlayacaq. Moskva ilə Bakı arasındakı hazırkı siyasi gərginlik şəraitində də Rusiyanın sülhməramlı kontingentinin təbii qaz boru kəməri məsələsində Qarabağdakı ermənilərin xeyrinə hər hansı müdaxiləsinin mümkünlüyü şübhə doğurur. Belə olan halda, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının rəsmi Bakıya təcili olaraq sülh danışıqlarına başlamaq təklifi heç də təəccüblü deyil. Bundan bir müddət öncə də Azərbaycan Ermənistana beş bənddən ibarət sülh təklifi etmişdi. Təkliflər arasında qarşılıqlı torpaq iddialarından vaz keçmə, qarşılıqlı şəkildə beynəlxalq sərhədlərin tanınması, qarşılıqlı şəkildə məsələlərin həllində hədə-qorxu və güc faktorundan tamamilə imtina, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin bərpası var. Bu təkliflərə cavab olaraq, İrəvan bəndləri məqbul saydığını bildirmişdi. Ümumiyyətlə isə Rusiyanın, digər münaqişələrdə olduğu kimi, Qarabağ münaqişəsində də sülhyaradıcı funksiyalarından sui-istifadə hallarına yol verməsi həm Azərbaycan, həm də Ermənistan cəmiyyətlərində birmənalı qarşılanmır. İndiki halda, Bakı kimi İrəvan da qlobal təhlükəsizlik kataklizmləri fonunda daha sıx təmaslara getməyin faydalarını anlamağa başlayıb. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan Qarabağ məsələsində son nəticəyə yaxınlaşır. Bunu Ermənistan müdafiə nazirinin müavini Arman Sarkisyan da etiraf edir: “Qarabağda baş verən son hadisələr, davamlı gərginlik tendensiyası narahatlıq doğurur, daha çoxunu deyə bilmərəm. Hazırda Qarabağda böyük toqquşmalar yoxdur. Lakin hər an eskalasiya dalğası arta bilər, çünki sülhümüz kövrəkdir. Hazırda dünyada baş verən hadisələrə görə hər hansı dövlətin sabitliyi pozmağa cəhd edəcəyi istisna edilmir”.
Nahid SALAYEV
