Ermənistanın işğalçılıq siyasəti nəticəsində vurulan maddi ziyana görə Azərbaycana təzminat ödəməsi məsələsi getdikcə daha çox aktuallaşır. Bu məsələ artıq beynəlxalq qurumların sənəd və qətnamələrində də əksini tapır. Hər halda, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) Xarici İşlər Nazirləri Şurasının son iclası bunun daha bir göstəricisidr.
Qeyd edək ki, Pakistanın paytaxtı İslamabad şəhərində İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının “Birlik, ədalət və inkişaf naminə tərəfdaşlığın qurulması” mövzusunda 48-ci sessiyasında qəbul edilmiş “Ermənistan Respublikasının Azərbaycan Respublikasına təcavüzü nəticəsində Azərbaycanın ərazilərində İslam tarixi və mədəni ziyarətgahlarının dağıdılması və təhqir edilməsi” adlı qətnamədə işğal dövründə Azərbaycan ərazilərindəki İslam tarixi və mədəni abidələrinin, ziyarətgahlarının dağıdılması, talan edilməsi, oğurlanması, qanunsuz yerdəyişməsi və ya mənimsənilməsi, eləcə də bu obyektlərə qarşı vandallıq aktlarının törədilməsi qətiyyətlə pislənilib. Həmçinin yenicə azad olunmuş ərazilərdə yerləşən məscidlərin Ermənistan tərəfindən təhqir olunması şiddətlə qınanılıb. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyindən verilən məlumata görə, qətnamədə Azərbaycanın ona dəymiş zərərə görə təzminat tələb etmək haqqı, Ermənistanın isə bu təzminatı ödəmək məsuliyyəti təsdiq olunub. Qarabağda az qala hər şeyin ucdantutma məhv edildiyi nəzərə alınsa, ödəniləcək təzminat, ekspertlərə görə,10 milyardlarla dollar həcmində ola bilər. Dünya Bankının metodologiyasına görə, 4 mühüm istiqamət üzrə ziyanın hesablanması həyata keçirilir: əmlak və infrastruktura dəyən ziyan, insanların həyatını itirməsi və məcburi köçkün həyatı yaşaması nəticəsində dəyən ziyan, iqtisadi nəticələrdən yaranan ziyan və insan inkişafına vurulan ziyan. Bundan başqa, 30 ilə yaxn işğal altında qalan ərazilərimizin böyük iqtisadi potensialını nəzərə aldıqda, ümumi daxili məhsula dəyən ziyanın da ayrıca hesablanması və təzminat məbləğinə daxil edilməsinə ehtiyac var. Artıq bununla bağlı Dünya Bankı, BMT kimi beynəlxalq institutların aydın metodologiyası var. İstənilən halda ermənilər dağıtdıqları, daşını daş üstə qoymadıqları ərazilərə görə mütləq təzminat ödəməlidirlər.
Xatırladaq ki, dünyada bu cür təcrübələr var. Məsələn, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniya digər ölkələrə vurduğu zərərlərə görə təzminat ödəməyə məcbur edilib. Xüsusən də yəhudilərin soyqırımına, Holokost faciəsinə görə faşist Almaniyası Nürnberq Məhkəməsində böyük məbləğdə təzminat ödəməyə məcbur olub. Ermənistan da heç bir halda müharibə humanitar və insanlıq cinayətlərinin məsuliyyətini üzərindən ata bilməz. Bu mənada, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 48-ci iclası və onun nəticələri Azərbaycan üçün mühüm diplomatik uğurudur. İlk növbədə o baxımdan ki, sıralarında 57 dövlətin birləşdiyi qurumun toplantısının yekun bəyannaməsində Azərbaycana açıq dəstək ifadə olundu. Bundan başqa, iclasın nəticəsi olaraq sırf Azərbaycanla bağlı - Ermənistanın hərbi təcavüzünün siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar aspektlərini əhatə edən dörd qətnamə də qəbul edildi. Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Bəhruz Məhərrəmov bildirir ki, İƏT-in Azərbaycana münasibəti bəllidir və istər yekun sənəddə, istərsə də qətnamələrdə Azərbaycana dəstəyin ifadə olunması ilk baxışda qeyri-adi görünməyə bilər. Lakin hazırkı geosiyasi situasiyanı nəzərə alsaq, nə qədər ciddi siyasi və diplomatik uğur əldə olunduğunun mahiyyətini başa düşmək çətin deyil: “Sirr deyil ki, 30 ilə yaxın davam edən münaqişə dövründə Ermənistanın işğal və təcavüz aktlarına, çoxsaylı dövlətlərlə yanaşı, bir sıra müsəlman ölkələri də göz yumurdu. Hətta Prezident İlham Əliyev bir neçə dəfə bu məsələdən narahatlığını dilə gətirmiş və həmin ölkələri sərt tənqid etmişdi. Lakin 44 günlük haqq savaşındakı zəfərin ardınca Azərbaycanın yaratdığı yeni geosiyasi reallıq, təbii ki, həmin dövlətlərin də mövqeyinə təsirsiz ötüşmədi. Nəticə etibarı ilə bu gün artıq həmin dövlətlərin Azərbaycana münasibətdə qəbul edilən yekun bəyanata və 4 qətnaməyə birmənalı dəstək verməsinin şahidi oluruq ki, bu da Prezident Əliyevin mühüm diplomatik uğurudur”. Digər tərəfdən, onun sözlərinə görə. qətnamələrdə erməni təcavüzünün siyasi, hüquqi, iqtisadi və humanitar aspektlərinin əksini tapması, baş verənlərin müharibə və insanlıq əleyhinə cinayət kimi dəyərləndirilməsi və cəza mexanizminin zəruriliyinin qabardılması, Ermənistandan nifrət təbliğatına son qoyulmasının, Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tanımaq və ona hörmət edilməsinin tələb olunması postmünaqişə dövründə əldə etdiyimiz ən ciddi nəticələrdəndir: “Çünki bu faktların nüfuzlu beynəlxalq təşkilatın sənədində təsbit olunması gələcəkdə beynəlxalq məhkəmə qurularkən mühüm sübut kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənədlərdə Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğalı nəticəsində dəymiş zərərə görə bu ölkənin məsuliyyəti təsbit edildiyindən və ölkəmizin bu xüsusda hüquqi tədbirlərə əl atmaq haqqı vurğulandığından, gələcəkdə məhkəmələr İƏT-in bu hüquqi mövqeyi ilə hesablaşmalı olacaqlar. Bu məsələdə diqqət çəkən əsas amillərdən biri də İrəvanı sülhə məcbur etmək üçün bütün mümkün siyasi və iqtisadi təsir vasitələrindən istifadə mexanizminin gündəmə gətirilməsidir”.
Samirə SƏFƏROVA
