13 oktyabr 2021-ci il tarixdə Rusiya Federasiyasının paytaxtı Moskva şəhərində Rusiyanın, Azərbaycanın və Ermənistanın ali dini rəhbərlərinin görüşündə hay kilsəsinin baş keşişi II Qaregin Azərbaycan dövlətinin və Prezidentinin ünvanına təxribat səciyyəli fikirlərini açıq şəkildə bəyan edib: “...Ümid etmək olar ki, Azərbaycan hakimiyyəti regionda yeni, daha genişmiqyaslı müharibə şəraiti yaradacaq təcavüzkar siyasətindən əl çəkəcək... dövlət səviyyəsində ermənilərin əleyhinə aparılan təbliğat, dinc əhaliyə qarşı zorakılıq və qətllər... onu göstərir ki, Dağlıq Qarabağ heç vaxt Azərbaycanın tərkibində təhlükəsiz yaşaya və mövcud ola bilməz...”
İlahi hökmün təbliği və təşviqi əməllərindən uzaq olan, dindənkənar-şeytani niyyətli-zehniyyətli hay kilsəsi, onun keşişləri (dünyanın hansı yerində olmasından asılı olmayaraq) və onların idarə etdikləri ibtidai insan-hay sürüləri etnogenetik və milli şüur, düşüncə xislətlərinə rəğmən Türk-Müsəlman dünyasına və əhalisinə qarşı qatı düşmənçiliyindən heç zaman əl çəkməyəcək - cinsindən, yaşından, vəzifəsindən, sosial səviyyəsindən, təhsilindən, dini-ictimai düşüncəsindən (baxışından), Tarixindən-Zamanından...asılı olmayaraq. Çünki minilliklər ərzində bu hay kilsəsi Roma-Yunan kilsəsinin təsiri altında, bu sürü isə hay kilsəsinin əsarəti altında, hökmü və təsiri ilə icma halında təşəkkül tapıb, seperatçı-terrorçu, siyasi-hərbi qruplaçmalarda xidmətləri müqabilində özgə dövlətlərin ərazisində (ilk növbədə Türk-Müsəlman dünyasının “qapısı”nda) məskunlaşdırılıb, yerləşdirilib, hay kilsəsinin sövdəsi sayəsində XX əsrin əvvəllərində Anadolu yaylası və Kiçik Qafqaz dağları əhatəsində (əzəli Türk-Müsəlman dövlətlərinin sərhədləri hüdudunda) “Ermənistan Respublikası” adlanan siyasi-inzibati ərazi vahidi qazana biliblər.
Hay kilsəsinin dinsiz olması, terror-separatizm təmayüllü dəstələrə, birliklərə, təşkilatlara rəhbərlik etməsi və bu qurumları dünya səviyyəsində şəbəkəyə çevirməsi təsadüfi deyil - genetik irsi xislətlərinə uyğun olaraq xristian dünyasının himayəsindən yarınmaqla, aparıcı xristian ölkələrinin dəstəyindən istifadə etməklə beynəlxalq erməni terror təşkilatları (hay kilsəsinin qurumları) yaradılmış, Türk-Müsəlman dünyasına qarşı təxribatlar, münaqişələr, iqtisadi-siyasi sabotajlar...törətmiş, gizli-açıq silahlı cəbhələr açıb.
Xristianlığın siyasi-hakim mərkəzi olan Roma imperiyasına sığınan hay kilsəsi I-II minillikdə vahid katolik ideologiyanın çətiri altında qalaraq, mürtəce fəaliyyət istiqamətini bu ocaqdan əxz edib.
Təkcə “dini” mənsubiyyətlərini yox, həm də Şərqi Afrikadan ibtidai protohay-hay sürüsünün “böyük köçü” (e.ə. I minillikdə Həbəş-Misir hakimiyyətində Roma-Yunan süllalələri təmsil olunduğundan bu canlıların Aralıq dənizi hövzəsində koloniyalar şəklində yerləşdirilməsi) də Roma-Bizans imperiyasının hərbi-siyasi tədbirləri sırasında olub. “Böyük köç”ün miqrasiya istiqaməti (başlanğıc və son məntəqələri), Şərqi Aralıq dənizi, Balkan və Pelopennes yarımadalarında (Frakiyada), Dəclə və Fərat çaylarının yuxarı hövzələrində hay sürüsünün yerləşdirilməsi ilə bağlı antik və orta əsrlər Roma-Yunan müəlliflərinin məlumatları barədə əvvəlki yazılarımızda qeydlər olduğundan (...17 oktyabr 2019-cu il taixli, №185 (4083); 22 oktyabr 2020-ci il tarixli, №182 (4313); 24 noyabr 2020-ci il tarixli, №204 (4335)...) bu məqalədə təkrara yol verilmir, amma bu barədə bir mənbəni xatırlamaq yerinə düşər:
“Bizans mədəniyyəti IV və VII əsrin birinci yarısında” kitabının (1984-ci il, Moskva şəhəri) 16-cı səhifəsində yazılır ki, bu dövlətin ərazisində bir çox xalqlarla yanaşı “erməni”lər də yaşayıb... Həmin dövrdə Bizans dövlətinin sahəsi 780 min kv.km idi (Aralıq dənizi hövzəsi ada və yarımadalarını, Dəclə və Fərat çaylının yuxarı hövzəsini əhatə etməklə...), əhalisi 7 milyon nəfər olub..
Eramızın əvvəllərində Nil çayı boyunca Həbəş dağlıq yaylasınadək səyahət etmiş, yerli qəbilə-tayfa icmalarının (bu icmaların qəbilə-etnik tərkibi haqda etnogenetik mənsubiyyətlərini təhlil edərə səfər təəssüratını yazıya köçürən Roma səyyahı Lutsi Anney Seneka (4-65-ci illər) bəzi yerli qəbilə-tayfaların satqınlığını və xəyanətlərini xüsusilə vurğulayıb (yerli qəbilə-tayfa icmalarının mənsubiyyəti (o cümlədən indiki hayların sələfləri olmuş prothaylar-tiqran, tiqr, tıqrau, hayasa... haqda) ilə bağlı ...28-30 sentyabr 2019-cu il tarixli №173 (4071); 08 noyabr 2019-cu il tarixli №199 (4097); 18 yanvar 2022-ci il tarixli №9 (4612)...nəşrlərdə tərəfimizdən məlumat verilib).
Eramızın I minilliyinin başlanğıcında Bizans imperiyası tərəfindən Frakiyadan köçürülərək Kiçik Asiya yarımadasında Sarus (indiki Göysu) və Pyramis (Ceyhan) çaylarının yatağı boyunca Adana-Ərzurum şəhərləri istiqamətində yeni hay koloniyalarının yaradılmasında (hayların indi iddia etdikləri Kilikiya “Ermənistanı” ərazisi, Türkiyə Cumhuriyyətinin cənub-şərq qurtaracağı) əsas məqsəd aşağıdakılar idi:
-İran (Fars) dövləti ilə sərhədlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və həmin hissədə yaşayan yunanəsillilərin həyatının ilk hücumlardan qorunması üçün hay sürüsünün “qoruyucu kəmər” rolunda çıxış etməsi;
-Türk mənşəli Kimmer-İskit(Sak) dövlətinin süqutu naminə aparılan Roma-Yunan hərbi yürüşlərində hay sürüsünün yerləşdirilməsi;
-X-XI əsrlərdə bölgədə güclənən Türk dövlətinə (Səcuqların timsalında) qarşı təxribat-kəşfiyat əməliyyatlarının keçirilməsində hay sürüsündən yararlanmaq, onların coğrafi fəaliyyət ərazilərinin genişləndirilməsi;
-Türk-Müsəlman təsirindən Afrikanın şimal və şimal-şərq bölgələrinin mühafizə edilməsi və həmin ərazilərdə hərbi əməliyyatalrın aparılacağı təqdirdə haylardan bələdçi kimi istifadə olunması;
-Türk dövlətlərinin beynəlxala əhəmiyyətli (Aralıq dənizi) dəniz-ticarət yollarına sərbəst çıxışının qarşısının alınması;
Çünki, e.ə. I və I minilliklərdə Roma-Yunan (Bizans) imperiyasının nəinki Yaxın Şərqdə, Aralıq-Qara və Xəzər dənizi hövzələrində, eləcə də Avropa, Asiya və Afrikada siyasi-hərbi hakimiyyətini qorumaq üçün beynəlxalq gücünü səfərbər etməyə çalışırdı. Anadolu yaylasında Roma-Bizans imperiyasının əsas canlı-hərbi qüvvələrinin sırasında hay sürüsü ilə yanaşı, hay kilsəsinin də iştirakı barədə kifayət qədər tarixi faktlar var.
Belə ki, dünya dövlətlərinin siyasi, iqtisadi, ictimai, hərbi...münasibətlərinin əlaqələndirilməsində və tənzimlənməsində, inkişaf etdirilməsində (Qərbi Avropada) əsas yer tutan Roma-Yunan kilsəsi XI-XIII əsrlərdə də Türk-Müsəlman dünyasına, XV-XVII əsrlərdən isə Rusiya dövlətinə qarşı bu mürtəce-dindənkənar qurumdan geniş istifadə edib (Roma-Bizans katolik kilsəsinin təsiri altında kəşfiyyat, Türk-Müsəlman ölkələrinə qarşı casusluq fəaliyyəti ilə məşğul olmuş Kostandin Rubinyan (1035-1103), onun oğulları I Toros (1070-1129) və I Levonun (1080-1138) göstərdikləri xidmətləri xüsusi vurğulanıb, Tavr dağlarında mahir bələdçilik etdiklərinə görə, Antioxiya və Sis şəhərlərinin ələ keçirilməsində satqınlıqları müqabilində Bizans hakimləri tərəfindən “baron”, “qraf”, “knyaz”.... dərəcələri ilə təltif ediliblər). Ümumiyyətlə, Roma-Bizans kilsəsi və Qərbi Avropa dövlətlərinin birləşmiş silahlı dəstələrinin 1096-1204cü illərdə Yaxın Şərqin Türk-Müsəlman dövlətlərinə və əhalisinə qarşı keçirdikləri soyqırım qətliamlarında hay kilsəsinin və hay sürsünün iştirakı bir neçə məqsədə yiyələnməyi hədəfləyib:
-Türk-Müsəlman dövlətlərinin sərhədləri hüdudlarında yerlənib-yataqlanmaq, onların əraziləri hesabına dövlət yaratmaq;
-Avropanın xristian dövlətlərinin, ilk növbədə hakim Roma-Yunan kilsələrinin himayəsində qalmaqla kilsə hakimiyyətinə yiyələnmək;
-Dinlərarası toqquşmalarda mərkəzi mövqe tutmaqla xəbis və hiyləgər niyyətlərini (hay kilsəsinin niyyətlərini sadalamağa ehtiyac yoxdur) həyata keçirmək;
Demək olar ki, bütün dövrlərdə hay kilsəsinin və sürüsünün fəaliyyəti eyni məzmun daşıyıb, lakin Tarix və Zaman fərqliyi mövcud olub. Bu baxımdan mürtəce missiyalarını icra etmək məqsədilə məskunlaşdıqları ərazilərdə ilk növbədə kilsə inşa etmək Roma-Bizans imperiyasının hərbi-siyasi strateji prinsiplərindən qaynaqlanan (əxz edilən) amillərdən biridir.
Yetər ki, 1945-1954-cü illərin baş keşişi V Qevorqun (1868-1954), hay Apostol kilsəsinin keşişi, 2002-ci ildən Beynəlxalq Hannover (AFR) Cəngavərlər İttifaqının üzvü Navasard Kçoyanın (1957), Təbriz yepiskopu Nerses Melik-Tanqyanın (1866-1948, 1940-cı illərdə “Veratsnund” (“Dirçəliş”) qəzetində çap etdirdiyi məqalənin bir cümləsi-“... “erməni” diasponunun xilası 5000 illik Vətəninə qayıtmasıdır...) ...adlarına, terror təmayüllü “Daşnakstyun” partiyasının Ü(i)çmüəzzin kilsəsindəki “Patorik” təşkilatının (17 aprel 1909-cu ildə çar Rusiyasının Qafqaz canişininin hesabatından bu qurum barədə bir cümlə: ...”Patorik” katolikos tərəfindən idarə edilən “dini” qurumdur, “erməni”lərin psixioloji durumuna birbaşa təsir edir...”)... ünvanına diqqət yetirilsin.
Roma papası XI İnnokentinin (1611-1689) tapşırığı ilə 1684-cü ildən Rusiya ərazisində pravoslav kilsəsinə qarşı təxribatçı kəşfiyyat səciyyəli əməliyyatların keçirilməsi üçün hay keşişlərindən ibarət missioner qruplar göndərilib, Rusiya tərəfindən 1768-1774-cü illərdə Osmanlı Türkiyəsinə qarşı, Krım yarımadasının tutulmasında yardımçı olublar.
1775-ci ildə Genuyalı katoliklər hay katoliklərindən yararlanaraq vahid Polşa və Litva İttifaqının (Reş Pospolita) bölünməsinə nail ola biliblər. Amma haylar xislətlərinə və hiyləgərliyinə uyğun olaraq bir neçə məqsədlərinə nail ola bilib, Avropa ölkələri, Rusiya, Qafqaz və Yaxın Şərqdə geniş ticarət şəbəkəsinə (Təbriz, İsfahan, İstanbul, Hələb, Həştərxan, Qızlar, Məzdək (indiki Mozdok), Solca-Qala və ya Cövhər-Qala (Qroznı), İstisu (Pyatiqorsk), Teymur xan Şura, Sucuq-Qala (Novorossiysk)... şəhərlərində, Volqaboyu hövzədə) yiyələniblər.
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyası idarəetmə sistemində kəşfiyyat məlumatlarına daha çox istinad etdiyindən hay katoliklərinin Apostol idarəsinin yaradılması barədə 1909-cu ildə Fərman verilib, artıq 1917-ci ildə bu icmanın 47 keşişi, 45 kilsəsi dövlətin nəzarəti altında fəaliyyət göstərib. Hay keşişlərin kəşfiyyat-casusluq fəaliyyətindən ehtiyatlanaraq 1940-cı ildə Qərbi Ukraynadan (Lvov, İvano-Frankovck, Tısmenitsa, Berejanı, Qorodenka... şəhərlərindən) 2500 nəfər hay katoliki Sibirə sürgün edilib (hay keşişi Dionus Kaetanoviç 1954-cü ildə orada ölüb).
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
R.S. “Sədaqətli və itaətkar xidmətləri müqabilində hay kilsəsinə XXI əsrin sonuncu “təltif”lərindən biri 26 iyun 2016-cı ildə Dünya katoliklərinin “ağsaqqalı”, Roma papası Fransisk tərəfindən əski Türk-Müsəlman Ü(i)çmüəzzin məbədində səslənib:
-Qoy erməni kilsəsi dünyada zəfər yürüşünü davam etdirsin, onunla tam həmrəyik, biz “bir bədən, bir ruhuq.”Roma və hay kilsələrinin başçıları (Fransisk və II Qaregin) Türkiyə Cumhuriyyətinin ərazisindəki ən hündür dağ zirvəsi Ağrıdağ səmtinə “sülh” göyərçini buraxmağı da unutmamışlar.
Hansı ki, “Bibliya”da nəinki haylar, heç protohay sürüsü barədə də bir kəlmə belə sözə, cümləyə rast gəlinmir, bu canlıların adı belə çəkilmir.
(Ardı var)
