“Behbud ağa Cavanşir və digər dövlət xadimlərimiz də Türkiyədə, İstanbulda yenə də erməni terrorçuları, daşnakları tərəfindən qətlə yetiriliblər”
Erməni terror təşkilatları yalnız sadə Azərbaycan türklərini hədəfə almayıb, onlar xalqımızın böyük övladlarının, cümhuriyyət liderlərinin də qətlini həyata keçiriblər.
XX əsrin əvvəllərində daha da güclənən, şəbəkəsini genişləndirən erməni terrorçuları 100 il bundan əvvəl Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yaradıcılarından biri, Azərbaycanın ilk baş naziri kimi tarixə düşən Fətəli xan Xoyskini qətlə yetiriblər.
Məlum olduğu kimi, Azərbaycanın ilk baş naziri, görkəmli dövlət xadimi olan F.Xoyskini 1920-ci il iyunun 19-da Tiflisin Qolovin prospektində (indiki Şota Rustaveli prospekti) erməni terrorçu Aram Yerkanyan başından vuraraq öldürüb. F.Xoyski hadisə yerində keçinib. Onun yanında olan AXC-nin keçmiş daxili işlər naziri Xəlil bəy Xasməmmədov ağır yaralanıb.
F.Xoyskinin məzarı Tiflisdə, Botanika bağı ərazisindəki görkəmli azərbaycanlıların panteonunda yerləşir. 1920-ci ilin iyulunda Tiflisdə ermənilərin qətlə yetirdiyi digər azərbaycanlı dövlət xadimi – AXC parlamentinin sədri Həsən bəy Ağayevin məzarı Xoyskinin məzarının yanındadır. Azərbaycanın ilk hökumət başçısının qətli ilə bağlı Tiflisdə nəşr olunan “Qruziya” qəzetinin 23 iyun 1920-ci il sayında nekroloq dərc edilib.
Azərbaycanın görkəmli ədəbiyyatşünas alimi, professor, ölkəmizin Macarıstandakı səfiri Vilayət Quliyev F.Xoyskinin ermənilər tərəfindən qətlə yetirilməsinin 100 illiyi münasibətilə paylaşım edib. “Fətəli xan Xoyskinin xaincəsinə qətlə yetirilməsinin 100-cü ildönümü günündə erməni terrorçularının Azərbaycan və Anadolu türklərinin görkəmli simalarını bir-birinin ardınca aradan götürmələri haqqında Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökumətinin sağlıq bakanı, yazıçı və publisist Dr. Riza Nurun aşağıdakı sözlərini yada salmamaq olmur. Cümhuriyyətin keçmiş daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşirin İstanbulda terrorçu Misak Torlakyan tərəfindən öldürülməsindən az sonra o yazırdı: "İşte dirayetli Azeri recüllerini (bacarıqlı insanlar, liderlər) ermənilər birer-birer öldürüyorlardı. Bu öldürülenler Cavanşir ile altı kadar olmuştur. Sonra Talat ile Türkiye recüllerindən de bir o kadar öldürdüler ki, sonuncusu Cemal Paşadır. Halbuki, harbi-ümumide bu adam elli bin ermeniyi muhakkak bir ölümden kendi eliyle kurtarmışdı. Cemalı ermenilere ruslar öldürttüler.
Eger ermeniler bu sistemde devam ederlerse, türk gencliyi de aynı şeyi ermenilere yapmalıdır. Yapmazlarsa, türklük ölmüş, hayat hakkı kalmamış, haysiyetsiz bir millet olmuş demektir. Şimdi ermenilerde on iki tane degerli insan hakkımız var...".
Türk gəncliyinin öldüyünə heç inanmaq istəmirəm!” - deyə V.Quliyev qeyd edir.
Erməni terror təşkilatının üzvlərinin cümhuriyyət liderlərini qətlə yetirməsindən bəhs edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Bolşevik Rusiyasının XI “Qızıl Ordu”su tərəfindən süquta uğradıldıqdan sonra bir sıra dövlət xadimlərimiz, xüsusən də Cümhuriyyətin baş naziri və xarici işlər naziri olmuş F.Xoyski (Xoylu), eyni zamanda, Cümhuriyyətin maarif və təhsil naziri və baş naziri olmuş Nəsib bəy Yusifbəyli, parlament sədrinin müavini Həsən bəy Ağayev, eləcə də digər şəxsiyyətlərimiz erməni terror təşkilatlarının üzvləri tərəfindən qətlə yetiriliblər. “Onlardan bəziləri, məsələn, Fətəli xan Xoylu, Həsən bəy Ağayev erməni terrorçuları tərəfindən Tiflisdə öldürülüblər. Hadisə necə baş verib? 27 aprel işğalından əvvəl Fətəli xan Xoylu və Həsən bəy Ağayev Qafqaz Konfederasiyasının yaranması istiqamətində Tiflisdə danışıqlar aparırdılar. Belə bir məqamda XI ordu Bakıya gəldi və Bakını işğal etdi və onlar Tiflisdə qalmalı oldular. Çox keçmədən Fətəli xan Xoylu və Həsən bəy Ağayev Tiflisdə erməni terrorçuları tərəfindən qətlə yetirildilər. Şübhəsiz ki, bu qətlin törədilməsində erməni daşnakları və bolşeviklər eyni mərkəzdə dayanmışdılar. Eləcə də erməni daşnakları, bolşevikləri, rus bolşevikləri birgə hərəkət edirdilər. Birmənalı şəkidə Xoylunun qətlə yetirilməsində boşleviklərlə daşnakların mühüm “rolu” olub. Daha sonra Həsən bəy Ağayev də orada qətlə yetirildi. Eyni zamanda, Behbud ağa Cavanşir və digər dövlət xadimlərimiz də Türkiyədə, İstanbulda yenə də erməni terrorçuları, daşnakları tərəfindən qətlə yetiriliblər. Fətəli xan, Həsən bəy kimi, Nəsib bəy Yusifbəyli də elə iyun ayında eyni ssenari üzrə erməni terrorçuları və bolşevik qüvvələri tərəfindən qətl edilib. Düzdür, konkret olaraq Nəsib bəyin Kürdəmirdəmi, yaxud Azərbaycan ərazisindən Gürcüstan ərazisinə keçiddəmi qətlə yetirilməsi ilə bağlı fikirlər müxtəlifdir. Amma bütün hallarda, o qətlə yetirilib və təəssüf ki, bu günə qədər də onun məzarının yeri bizə bəlli deyil. Bildiyimiz kimi, dövlət xadimlərimizin əksəriyyətinin qətlində erməni terror təşkilatlarının üzvləri və bolşevik ruslar bir yerdə iştirak ediblər. Onların Cümhuriyyət liderlərini öldürməkdə əsas məqsədləri Azərbaycan xalqına hərtərəfli zərbə vurmaq idi. Yəni bir tərəfdən torpaqlarımızı işğal edirdilər, digər tərəfdən də Cümhuriyyətin əsas liderlərini qətlə yetirirdilər. Burada bəzən sual doğur, necə oldu ki, Cümhuriyyətin qurucusu və ilk dövlət başçısı olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qətlə yetirilmədi? Əslində, terrorçuların planında Rəsulzadəni də qətlə yetirmək vardı. Ümumiyyətlə, terrorçuların əsas məqsədi, ilk növbədə, Rəsulzadəni qətlə yetirmək idi. Sadəcə, Rəsulzadə Lahıcda həbs olunarkən bu barədə Stalinə məlumat çatdırılmışdı. Çünki Rəsulzadə ən azı iki dəfə Stalini ölümdən xilas etmişdi. Stalin də həmin dövrdə bolşevik Rusiyasında böyük vəzifələrdən birini tururdu. Ona görə də Stalin Rəsulzadənin həbsindən xəbər tutan kimi dərhal Azərbayana, Bakıya gəlir. Çünki bilirdi ki, erməni daşnakları, terrorçuları birinci onu qətlə yetirəcəklər. Sözün açığı, Bayılda Rəsulzadə ilə görüşərkən də Stalin bildirdi ki, onun öldürülməsi, qətl edilməsi bir an çəkə bilər, hər an onu öldürə bilərlər. Stalin açıq şəkildə Rəsulzadəyə dedi ki, yalnız onun yanında olduğu yerdə Rəsulzadənin təhlükəsizliyini qoruya bilər. Azərbaycan həbsxanasında qaldığı təqdirdə Rəsulzadəni də bolşeviklər və daşnaklar qətlə yetirəcəklər. Məhz Stalin onu özü ilə Moskvaya apardı və Moskvada da, şübhəsiz, yenə də Stalin nəzarət edirdi ki, Rəsulzadəyə zərər toxunmasın. Çünki Stalin Rəsulzadəyə böyük dəyər verirdi”.
F.Ələkbərli qeyd etdi ki, Stalinin əsas məqsədi ondan ibarət idi ki, Rəsulzadəni öz tərəfinə çəksin, Sovet Azərbaycanında, bütövlükdə isə gələcəkdə yaranacaq Sovetlər Birliyində onun əsas silahdaşlarından biri olsun. Amma Rəsulzadənin Stalinin bu təkliflərini rədd etdiyini və Fin körfəzindən qaçaraq Finlandiyaya, oradan da Almaniyaya, daha sonra isə Türkiyəyə getdiyini deyən F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, o, İstanbulda qalmışdı. “Şübhəsiz ki, Cümhuriyyət liderlərinin qətlə yetirilməsi erməni terror təşkilatları tərəfindən əvvəlcədən planlaşdırılmışdı. Azərbaycanın işğalından sonra mümkün olduğu dərəcədə onların bəzilərini qətlə yetirə bildilər. Bəzən deyirlər ki, Əlimərdan bəy Topçubaşovun da, Xəlil bəy Xasməmmədovun və digərlərinin də qətlə yetirilməsi ilə bağlı plan olub Bu siyahıda Azərbaycanın digər tanınmış simaları da vardı. Bəziləri qətlə yetirildi, bəziləri isə müəyyən səbəblərdən qətldən xilas oldular. İndi çox təəssüflər olsun ki, bizdə Azərbaycanda bunu başqa istiqamətə yönəltmək istəyirlər ki, Fətəli bəy Xoylu, Həsən bəy Ağayev, Nəsib bəy Yusifbəyli, Behbud ağa Cavanşir qətlə yetirildi, amma Əlimərdan bəy Topçubaşov, Xəlil bəy Xasməmmədov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Abbasqulu Kazımzadə niyə qətlə yetirilmədilər? Bilirsiniz, məsələni hərtərəfli və obyektiv şəkildə araşdırıb, olduğu kimi qiymətləndirmək lazımdır” - deyə F.Ələkbərli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
