Azərbaycanın təşəbbüsü fonunda son dövrlərdə Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının (Türk Şurası) bu qurum olaraq fəaliyyətinin daha aktiv hala gəlməsi müşahidə edilməkdədir. Artıq bu fonda o da özünü qabarıq şəkildə büruzə verir ki, dünyanı cənginə almış koronavirus pandemiyasının yayıldığı dövrdə Türk Şurası özünü indi uğurlu bir regional təşkilat kimi göstərməkdədir. Hesab edilir ki, bu format indi qlobal çağırışlara cavab vermək iqtidarında olduğu qənaətini doğruldur.
Digər tərəfdən artıq belə çağırışlar da səslənir ki, Türk Şurasının daha güclü təşkilata çevrilməsi üçün qurum inteqrasiyanı daha da dərinləşdirməlidir. Bu xüsusda isə Azərbaycanın təşəbbüsünün artıq inteqrasiyanın dərinləşməsi üçün mühüm özül yaratması da xüsusi vurğulanır. Burada xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə ötən ay videokonfrans vasitəsilə Türk Şurasının fövqəladə zirvə görüşü keçirilib. Burada fəaliyyətdə olan sədr kimi yenə Prezident İlham Əliyevin təlimatları və təşəbbüsü ilə üzv ölkələrin müvafiq strukturları arasında da əməkdaşlığın konkret istiqamətləri üzrə mühüm prosesə start verilib. Bu fonda da bir-birinin ardınca Türk Şurasının müxtəlif istiqamətli toplantıları baş tutub. Bunlar aprelin 28-də keçirilmiş Türk Şurasının səhiyyə nazirlərinin toplantısı, aprelin 30-da keçirilmiş nəqliyyat sahəsi üzrə nazirlərin toplantısı, daha sonra mayın 6-da keçirilmiş üzv ölkələrin iqtisadiyyat nazirləri və gömrük idarələri rəhbərlərinin toplantısı və mayın 7-də baş tutmuş miqrasiya sahəsindəki dövlət qurumu rəhbərlərinin toplantısı olub. Burada pandemiyaya qarşı birgə mübarizə, qlobal bəladan birgə çıxış yollarının axtarılıb tapılması, eyni zamanda ortaq mübarizə proqramlarının ortaya qoyulması, həmçinin, iqtisadi tənəzzüldən və bir çox sahələrdəki çətinliklərdən çıxmaqla bağlı birgə konkret tədbirlər planının hazırlanması ön planda yer alıb. Artıq bu istiqamətdə ortaq sənədlər də qəbul edilib.
Hazırda qurum üçün əsas məsələlərdən biri iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsidir. Artıq idxal vergi dərəcələrinin aşağı salınması, bir sıra məhsulların sürətli keçidinin təmin edilməsi məqsədilə türkdilli dövlətlərin üzv və müşahidəçi ölkələri arasında yeni bir Yaşıl Dəhliz sisteminin tətbiq edilməsi də bunun təsdiqidir. Bununla yanaşı, yuxarıda qeyd ounlduğu kimi, aprelin 30-da Türk Şurasına üzv dövlətlərin nəqliyyat sahəsi üzrə nazirlərinin toplantısı keçirilib və bu istiqamətdə Nəqliyyat Koordinasiya Mərkəzinin gücləndirilməsi məqsədilə İqtisadiyyat, Ticarət və Gömrük idarələri sahəsində məsul olan nazirlərin də bu koordinasiya qrupuna əlavə olunması qərara alınıb ki, işin sürəti artsın, həmçinin xidmət keyfiyyəti yüksəldilsin. Mal və xidmət dövriyyəsinin dayanıqlılığını daha güclü şəkildə təmin etmək məqsədilə Nəqliyyat Koordinasiya Mərkəzinin yaradılması və gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Eyni zamanda, tərəflər sənaye bölgələrinin, texnoparkların və ticarət yerlərinin qurulması, bu sahədə mövcud strukturların inkişafı və onların birgə istifadəsi ilə bağlı birgə razılıq əldə edib. Eləcə də Ortaq Türk Sərmayə Fondunun yaradılması ilə bağlı işlər aparılmaqdadır. Burada milli valyutalardan istifadə olunması və bununla bağlı ortaq strategiyanın tətbiqi də qərarlar içərisində xüsusi yer tutur. Bu məsələ iqtisadi dayanıqlılığın artırılması, tənəzzülün qarşısının alınması və pandemiyadan sonrakı dövrdə iqtisadi inkişafa mühüm töhfə verə biləcək əsas amillərdən sayılır. Eyni zamanda, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun imkanlarından maksimum şəkildə istifadənin təşviq olunması, ortaq dəhlizlə yükdaşımalar istiqamətində dəstəyin verilməsi də qarşıdakı dövrdə Türk Şurasının əsas məqsədləri sırasında yer alır. Bütün bunlarla bağlı Türkiyənin “haberturk” portalı yazır ki, Türk Şurası dövlətləri arasında enerji sektorunda da əməkdaşlığın dərinləşməsinə ehtiyac var:“Digər tərəfdən, başda iqtisadi vasitələr olmaqla, səhiyyə, təhsil, mədəniyyət, media, informasiya kimi fərqli anlayışların xarici siyasət cığırında istifadə qaydaları böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki qlobal hadisələr və rəqəmsallığa keçid bu anlayışlarla paralel olaraq inkişaf edir. Burada önəmli olan məsələ adıçəkilən anlayışlar arasındakı əlaqəni daha da gücləndirə bilməkdir. Burada mühüm məqamlardan biri də Bakı-Tiflis-Xəzər xəttindən türkmən qazının da Türkiyəyə gələ bilmə ehtimalının yenidən tumurcuqlanmasıdır”. Qeyd edək ki, söhbət burada məşhur “Transxəzər” kəmərindən gedir. Portal yazır ki, bu kəmərin çəkilişi türkdilli ölkələr üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edir:“Türk dünyası əməkdaşlığının, xüsusilə iqtisadi baxımdan üzv ölkələrin xeyrinə dəqiq addımlara çevrilməsi, sadəcə Türkiyə yox, Orta Asiya və Avrasiya bölgəsini də təsiri altına alacaq məzmuna sahibdir. Artıq vaxt itirməyin heç bir mənası yoxdur. Gələcəyi yaxşılaşdırmaq üçün iqtisadi layihələrin hazırlanmasına başlanmalıdır. Bunun təməli isə 2010-cu ildə əsası qoyulan Türk Şurasının üzv ölkələridir: Türkiyə, Azərbaycan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Macarıstan və rəsmi üzv sayılmasa da, Türkmənistan… Türkmənistan və KKTC də (Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti) mütləq burda yer tutmalıdır. Şuranın baş katibi Bağdad Amrayev artıq hər həftə bir neçə rəqəmsal zirvə toplantısının olduğunu bildirir. Amrayev qısa müddət ərzində önəmli qərarların alındığını da qeyd edir. Bu qərarlar dünyadakı bənzəri ittifaqlar içərisində Türk Şurasını daha da ön cərgələrə aparacaq. İlkin mərhələ üçün aşağıdakı məsələlər ələ alınıb:
Üzv ölkələr arasındakı ticarətdə milli valyutadan istifadə edilməsinə təşviqatın başlanması (Əslində, bunun bir bənzəri də 2018-ci ildə “Böyük səkkizlik” ölkələri arasında başlamışdı. Hətta bu zaman malayziyalı bir firma bununla bağlı ortaq ödəniş sistemi də yaratdı. Türk Şurasının səlahiyyətli nümayəndələri buna bənzər növbəti bir proqram sisteminin özləri tərəfindən qurula biləcəyini açıqladılar). Türk İnvestisiya Fondunun fəaliyyətə başlaması; – Ölkələr arasında yeni dövrdə rəqəmsal iqtisadiyyat və onlayn ticarət sahəsində işbirliyinin sürətləndirilməsi; Bu məsələdə ortaq bir sistemin yaradılması; Gömrükdən keçid qaydalarının sürətləndirilməsi və idxal vergilərinin aşağı salınması istiqamətində mexanizmin inkişaf etdirilməsi; Ölkələrin Mərkəzi bankları arasında mübadilə razılaşmalarının qurulması; Bunlarla yanaşı, bir də tədarük zəncirinin qurulması;
Tibbi ləvazimat çatışmazlığının üzv ölkələr arasında aradan qaldırılması məsələsi də bu prosesə daxil edilib. Bunların hamısı çox önəmli başlıqlardır. Bu məqsədə uyğun olaraq, üzv ölkələr arasında iqtisadiyyatı sürətləndirmək üçün 4 nazirliyin nazir müavinlərindən ibarət bir komitə yaradılacaq.
Ancaq Amrayev açıqlamasında bu məsələdə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun dəhliz rolu oynaması da diqqət çəkir. İranda yaranan məlum problemlər səbəbindən Türkmənistan-İran sərhədi bağlanıb. Bu hadisə isə adını çəkdiyimiz dəhlizi daha önəmli hala gətirib. Bunun mərkəzində də türk dünyası dayanır. Xəzərdən keçən mal və bənzəri xidmət transferlərinin canlandırılması, Ro-Ro tranzit haqlarının azaldılması, sərhəd-keçid məntəqələrində və gömrüklərdə yük və digər xidmətlərin keçidlərinin asanlaşdırılması, ticarət dəhlizlərinin yaradılması… Üzv ölkələrin milli qazancı 1,3 trilyon dollara çatır və xarici ticarəti dünya ticarətinin 1.4%-nə uyğun gəlir. Elə isə, heç gözləmədən bütün qurumlara çağırış etmək lazımdır – bu dəhlizin belə böhranlarda yox, hər zaman canlı qalması önümüzdəki dövr üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir”.
Nahid SALAYEV
