Dünya ölkələrinin böyük narahatlıqla izlədiyi əsas məqamlardan biri də ABŞ və Çin arasında iqtisadi müstəvidə yenidən gərginləşən münasibətlərdir. Onsuz da koronavirus pandemiyası üzündən qlobal iqtisadiyyat kifayət qədər ağır günlər yaşayır. Bu fonda ABŞ və Çinin yenidən iqtisadi savaşa başlaması vəziyyəti daha də gərginləşdirir.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, ABŞ Konqresinin üzvü, respublikaçı senator Lindsi Qrem Senata Çin koronavirusun yayılması ilə bağlı tam hesabat verməyəcəyi və əməkdaşlıq etməyəcəyi təqdirdə bu ölkəyə qarşı sanksiyaları nəzərdə tutan qanun layihəsini tədqim edib. Qrem bu xüsusda bildirib:"Mən əminəm ki, Çin Kommunist Partiyasının yalanı olmasaydı, burada - ABŞ-da virus olmazdı. Çin beynəlxalq ictimaiyyəti araşdırma aparmaq üçün Uhandakı laboratoriyaya buraxmaqdan imtina edir. Onlar mütəxəssislərə pandemiyanın necə başlandığını öyrənməyə icazə verməkdən imtina edirlər. Əminəm ki, məcbur etməsələr, Çin heç vaxt ciddi araşdırmanın aparılması üçün əməkdaşlıq etməyəcək. Çin əməkdaşlıq etməyincə, bu sərt qanun layihəsi ilə ona qarşı sanksiyalar tətbiq ediləcək". Qanun layihəsinə əsasən, Vaşinqton administrasiyasının başçısı 60 gün ərzində Çinin Birləşmiş Ştatlar, onun müttəfiqləri ilə və ya BMT strukturları ilə aparılan istənilən hesabatı verdiyini Konqres qarşısında təsdiq etməli olacaq. Bundan başqa, təşəbbüsün müəllifi Çin hakimiyyətinin virusların heyvanlardan insana ötürülməsi potensialı ola bilən bütün dəniz məhsulları bazarlarını bağlamağı və pandemiyanın başlanğıcından dövlət əleyhinə etiraz aksiyaları zamanı Honkonqda saxlanmış fəalları azad etməyi tələb edir. Ağ Evin məsləhətçisi Piter Navarro CNBC-yə verdiyi müsahibədə bildirib ki, Çin xəstəliklə mübarizə üçün vaxtında həyata keçirilməmiş tədbirlərə görə hesab ödəməlidir. O, ABŞ-ın görə biləcəyi konkret tədbirlərdən danışmaqdan imtina edib, lakin Çin Kommunist Partiyasının Amerika iqtisadiyyatındakı problemlərə görə məsuliyyət daşıdığını anladıb. Amma Çin geri çəkilmək istəmir, hətta əksinə, ABŞ-la yeni iqtisadi savaşa daha yaxşı hazırlaşdığını bəyan edir. Çin Sosial Elmlər Akademiyasının eksperti Gao Linyun bildirir ki, indi Pekin ABŞ-la qarşıdurmaya daha yaxşı hazırdır, çünki Amerika iqtisadiyyatına cavab zərbəsinin necə vurulacağını bilir.
Çinin "Global Times" qəzeti yazır ki, Pekin zərbə üçün ABŞ-dakı görünməmiş problemlərdən, həmçinin qarşıdan gələn prezident seçkilərindən istifadə edə bilər. Bundan başqa məlumdur ki, ABŞ və Çin rəsmiləri münasibətlərin gərginləşməsi fonunda qarşılıqlı ticatətdə yeni rüsumlarının tətbiqinə də hazırlaşıblar. Bu vəziyyət dünya iqtisadiyyatını məhv etməkdədir. Bir çox ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, koronavirus pandemiyası səbəbindən dünya İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən pis böhranla üzləşməkdədir. ABŞ və Çin savaşı isə vəziyyəti daha da pisləşdirir.
Xatırladaq ki, dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatının münaqişəsi 2019-cu ildə qlobal artımın qarşısını kəsən əsas əyləc rolunu oynayıb. Tərəflər yalnız ötən ilin sonunda bir-birinə yaxınlaşmağa doğru addımlar atmağa başlayıblar, yanvarda isə hərtərəfli ticarət sazişinin birinci hissəsi barədə razılığa gəliblər. Buna əsasən. tərəflərin tətbiq etdiyi gömrük rüsumları tədricən aradan qalxmalı idi. İmzalanan sazişlər çərçivəsində Pekin yaxın iki il ərzində ABŞ-dan 200 milyard dollar dəyərində mal və xidmətlər almalıdır. Lakin Vaşinqton Çin qarşısında borc öhdəliklərinin bir hissəsindən imtina etmək qərarına gələrsə, belə satınalmaların ehtimalı kəskin şəkildə azalır. Bundan başqa, son bir ayda ABŞ-da koronavirusu yaydığına görə Çinin cəzalandırılmasının vacibliyi haqda söhbətlər başlayıb. ABŞ prezidenti Donald Tramp məsələ ilə bağlı qeyd edir ki, Çinlə ticarət razılaşması imzalandıqdan qısa zaman sonra koronavirus meydana gəldi:“Uzun zamandır ki, Çinlə müqavilənin bahalı olduğunu deyirəm. Hətta 100 ticarət müqaviləsi itkiləri əvəz etməyəcək və itirilən yüzlərlə canı geri qaytarmayacaq”. Öz növbəsində, Çində də belə ittihamların fonunda ABŞ-la ticarət sövdələşməsini pozmaq və münaqişəni davam etdirmək istəyi kəskin şəkildə artmaqdadır. Bundan əvvəl səlahiyyətlilərin əksəriyyəti kompromis düşüncəsinə meylli idi, lakin son zamanlarda öhdəliklərdən imtina üçün fors-major hallardan istifadə ideyası üstünlük təşkil edir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Pekində hesab edirlər ki, ABŞ-dakı görünməmiş problemlərdən, həmçinin qarşıdan gələn prezident seçkilərindən istifadə edə bilərlər. “Global Times" qəzeti yazır ki, Çin liderinin ticarət məsələləri üzrə müşavirləri ABŞ-ın Pekinə qarşı koronavirusla bağlı başlatdığı kampaniyaya cavab olaraq Vaşinqtonla bağlanmış ticarət razılaşmasının birinci fazasının ləğv edilməsini məsləhət görürlər. Müşavirlər, həmçinin, Çin hakimiyyətinin yeni ticarət razılaşması imzalamasını məsləhət görürlər:“Faktiki olaraq, hazırda məsələ ABŞ-ın maraqlarına uyğun olan razılaşmanın birinci fazasından imtina etməkdir. ABŞ Çinlə ticarət müharibəsini yenidən başlamağa razı olmayacaq və başladığı nöqtəyə geri dönəcək”.
Ekspertlərin fikrincə, yeni ticarət savaşı dünya ölkələrinə də ciddi təsir edəcək. xüsusən də ticarət müharibəsi neftin dünya bazarında qiymətinin yeni çöküşünə gətirib çıxararsa, bu halda dünya iqtisadiyyatı yenidən böhran yaşayacaq. Bu durumda neft hasilatçıları, o cümlədən Azərbaycan itkiləri qeyri-neft məhsullarının ixracı hesabına təmin etməli olacaq. Amma bütövlükdə qlobal ticarət müharibəsinin Azərbaycan üçün təhdid istiqamətində ciddi təsirləri olmayacaq. Çünki Azərbaycan iqtisadiyyatını elə formada qurub ki, dünyada baş verən proseslər ona minimal dərəcədə təsir göstərə bilsin. Xatırladaq ki, bundan əvvəlki ticarət və valyuta savaşları da Azərbaycana hansısa ciddi təsir göstərməmişdi. Amma bununla belə, Azərbaycan da yeni ticarət savaşının əleyhinədir. Çünki Çinlə ABŞ arasındakı ticarət müharibəsi hazırda dünya iqtisadiyyatının inkişaf tempinə birbaşa təsir edən faktorlar arasında ilk üçlükdə yer alır. Bu müharibə Dünya Bankının və Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesabatlarında dünya iqtisadiyyatına təsir edən faktorlar arasında ilk yerlərdə qərarlaşıb. Dünya iqtisadiyyatının 40 faizinə nəzarət edən iki ölkə arasında ticarət savaşı maliyyə münasibətlərinə, qiymətli kağızlar, əmtəə bazarlarına da öz təsirini göstərir.
Nahid SALAYEV
