Dünyada, o cümlədən postsovet məkanında koronavirus pandemiyası genişləndikcə Ermənistandakı bioloji laboratoriyalar məsələsi daha çox gündəmə gəlir. Xüsusən də pandemiyanın artlq on minlərlə insanı əhatə etdiyi qonşu Rusiya daha təkidli şəkildə həmin laboratoriyalara giriş imkanının təmin edilməsini tələb edir. Kreml bu xüsusda müvafiq memorandumun imzalanmasının tezləşməsini də istəyir.
Məsələyə yenidən münasibət bildirən Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova qeyd edir:“Rusiya Ermənistanla bioloji təhlükəsizliklə bağlı memorandum üzərində aparılan işi davam etdirir. Biz İrəvanla bioloji təhlükəsizliyin təmin olunması məsələləri ətrafında qarşılıqlı anlaşma haqqında hökumətlərarası memorandum layihəsi üzərində işləməyə davam edirik”. Zaxarova bildirib ki, əslində Rusiya tərəfi prosesi başa çatdırıb və Ermənistandan cavab gözləyir. Amma İrəvan müvafiq cavabın verilməsini gecikdirir. Fakt isə bundan ibarətdir ki, Rusiya Ermənistanda fəaliyyət göstərən ABŞ sərmayəsi hesabına qurulmuş və ya modernləşdirilmiş biolaboratoriyaların fəaliyyətinə çox əsəbi reaksiya göstərir, bunları yaxın sərhədlərində bioloji təhlükə hesab edir. Beynəlxalq mediada yayılan məlumatlara görə, Ermənistanda on iki belə laboratoriya var və İrəvan onların Ermənistanın mülkü olduğunu iddia etsə də, Rusiya dairələrində fərqli fikirdədirlər. Rusiya tərəfi hesab edir ki, Ermənistanda bu laboratoriyalar formal olaraq yerli dövlət orqanlarına aiddir və Ermənistan hakimiyyəti bu biolaboratoriyalara eyni şəkildə formal olaraq nəzarət edir. Çünki ABŞ-ın icazəsi olmadan bura heç bir Ermənistan rəsmisi daxil ola bilməz. Rus mənbələrinə görə, Ermənistandakı bu laboratoriyalara ABŞ səfirliyinin hərbi attaşesi, mayor Erik Larsen nəzarət edir və podratçı Ermənistanda bu işi yerinə yetirmək üçün 50 milyon dollar alan “CH2M Hill” şirkəti olub. Bu şirkət “BlackVeatch” vasitəsilə uzun müddətdir bioloji silahların hazırlanmasında iştirak edən digər iki təşkilata qoşulub. Bütün bunlar, Rusiya ilə yanaşı, indi Çinin də diqqətini daha çox cəlb etməkdədir. Çin artıq rəsmi şəkildə məsələyə münasibət bildirib. Bu ölkənin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Gen Şuan Rusiya XİN-in sözçüsü Mariya Zaxarovanın bəyanatını araşdırdıqlarını, ABŞ-ın Ermənistanda mövcud olan bir çox bioloji laboratoriyasının narahatlıq yaratdığını deyib:“Bu, qonşu ölkələrin əhalisi üçün ciddi təhlükə yaradır. Yerli ictimaiyyət bu obyektlərin bağlanmasını tələb edir. Ümid edirik ki, ABŞ tərəfi məsuliyyətli mövqe tutacaq, beynəlxalq ictimaiyyətin narahatlığını qəbul edəcək və belə qorxuları aradan qaldırmaq üçün real addımlar atacaq”. Pekinin rəsmi mövqeyindən sonra Ermənistan mediası Çin-ABŞ qarşıdurmasının İrəvan üçün hansı nəticələrə səbəb olacağından yazır. Erməni jurnalist Mariam Qriqoryan bu xüsusda bildirir:“Xüsusilə Çinin bu məsələdə Rusiyanın mövqeyindən çıxış etməsi Ermənistandakı ABŞ laboratoriyalarının bağlanması üçün təzyiqlərin artacağı perspektivini yaradır”. Erməni ekspert Suren Sarkisyan isə bildirib ki, Ermənistan Çinə bu laboratoriyalara giriş təklifi verə bilər:“Yalnız o halda bu obyektlərin təhlükə yaratmadığını göstərmək olar. Həmçinin, laboratoriyaya nəzarətin Ermənistana məxsus olduğuna inandırmalıyıq. Amma Rusiyaya verilməyən icazə, çətin ki, Çinə verilsin”. Politoloq Yevan Poqosyan isə Ermənistan hakimiyyətini ittiham edir və qeyd edir ki, bu laboratoriyaların təhlükəsizliyinə ciddi riayət edilməlidir:“Sən zəif dövlətsənsə və başqa ölkələr sənin ərazində laboratoriyalar yaradırsa, burada ilk təhlükə sənədir və əsas günahkar da sənsən”. Hesab edilir ki, pandemiya ilə güclənən ABŞ-Çin qarşıdurmasının Ermənistandakı laboratoriyalara da təsiri istisna deyil. Rusiya tərəfi də məsələyə dair daha fəal mövqe sərgiləməyə hazırlaşır. İndi Çinin də Rusiyanın mövqeyindən çıxış etməsi Ermənistanı çətin vəziyyətə salır. Belə vəziyyətdə Ermənistan Moskva-Pekin cəbhəsi ilə Vaşinqton cəbhəsi arasında sıxılmış vəziyyətdə qalacaq. Məsələyə münasibət bildirən rus ekspert Qennadi Onişşenko isə vurğulayır ki, həmin biolaboratoriyalar son dərəcə təhlükəli virusların olduğu xüsusi rejimdə fəaliyyət göstərən obyektlərdir. Etnik münaqişələr üzrə digər rus ekspert Yevgeni Mixaylov da qeyd edir ki, Ermənistanda ABŞ bioloji silah laboratoriyalarının mövcudluğu uzun müddətdir insanlar üçün həyəcan təbilidir:“Bir qayda olaraq, belə laboratoriyalar 3-cü dünya ölkələrinin ərazisində yaradılır və burada epidemiyalara qarşı mübarizə adı altında gizli şəkildə bakterioloji silahların sınağı keçirilir, müəyyən təbəqədə olan insanlara təsir göstərəcək xəstəlik daşıyan bakteriyalar yaradılır. Xüsusən irqi zəmində ölümcül viruslar inkişaf etdirilir. Təsadüfi deyil ki, son illərdə xərçəng xəstəliyindən ölüm halları sürətlə artmaqdadır. SSRİ-nin dağılmasından sonra ABŞ keçmiş geosiyasi rəqibinin respublikalarından olan Ermənistanda laboratoriyalar yaratdı. 12 bioloji laboratoriya Ermənistan ərazisində yerləşdirilib. 2008-ci ildən Pentaqon Ermənistanda biolaboratoriya şəbəkələri qurub. Bu layihə dünyanın 25 ölkəsində virusların aşkarlanması və zərərsizləşdirilməsi imkanlarını genişləndirir. Digər tərəfdən isə proqramın kuratoru, Təhlükəsizliyə Təhdidlərin Azaldılması Agentliyi (DTRA) bioloji silahın işlənməsi və istifadəsi ilə bağlı gizli araşdırma aparır. Bundan başqa, ABŞ Ermənistandakı məlumatlar bazasına giriş hüququna sahibdir və xüsusi təhlükəli patogenlərin nümunələrini ölkədən çıxarır. Bir fakta diqqət yetirmək lazımdır ki, ən gizli laboratoriyalardan biri Ermənistanın müttəfiqi olan Rusiyanın bu ölkədəki hərbi bazasının yerləşdiyi Gümrüdədir. Hələ 2017-ci ilin sonunda bu obyektlərdən birini ziyarət edən Saratovdan gələn mikrobioloqlar vizual yoxlama ilə məhdudlaşdılar, virus və kimyəvi reaktorların saxlandığı qutulara yaxın buraxılmadılar. İndiyə kimi də ruslar ora buraxılmır. Ermənistandakı bu laboratoriyalar Pentaqon üçün fərqli vəzifəni yerinə yetirir. Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, Ermənistanda ABŞ laboratoriyaları şəbəkəsinin yaranması təkcə respublika hakimiyyətinin maddi motivasiyası ilə deyil, Vaşinqtonun siyasi məcburiyyəti ilə də əlaqələndirilə bilər. Bu şəbəkənin 2008-ci ildə fəaliyyətə başlaması təsadüfi deyil. Amerikalılar məhz buna görə 2008-ci ildə iğtişaşlarla nəticələnən prezident seçkilərini tanıdı”.
Nahid SALAYEV
