İkinci Dünya Müharibəsi zamanı göstərdikləri misilsiz şücaətə görə 123 azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan xalqı cəbhəyə 600 mindən çox oğul və qızını yola salıb.
Onların təxminən yarısı döyüş meydanlarından geri qayıtmayıb. Müharibədə 170 mindən çox əsgər və zabit müxtəlif orden və medallarla təltif edilib. Azərbaycanlı çağırışçı və könüllülərdən formalaşdırılan 77-ci, 223-cü, 336-cı, 402-ci və 416-cı milli atıcı diviziyaları Qafqazdan Berlinədək şanlı döyüş yolu keçiblər. İlk azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı İsrafil Məmmədov olub.
Bildiyimiz kimi, müharibə illərində Azərbaycan oğulları Almaniya, Fransa, İtaliya, Polşa, Macarıstan və s. ölkələrin də faşizmdən müdafiəsi uğrunda həlak olublar. Onların məzarları həmin ölkələrdədir.
Bu gün bir neçə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adını daşıyan soydaşımızın məzarı yad ellərdə olsa da, həmin xalqlar Azərbaycan oğullarının məzarlarını ziyarət yerinə çeviriblər.
Azərbaycanın Macarıstandakı səfiri, görkəmli ədəbiyyatşünas-alim, professor Vilayət Quliyevin 9 May günü şəxsi “Facebook” səhifəsində etdiyi maraqlı bir paylaşım diqqətimizi cəlb etdi. Səfir Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mirzə Vəliyevin məzarını ziyarət etmək məqsədilə onun dəfn edildiyi məzarlığa gedib. “…Budapeştin 45 km.-də yerləşən Vaşad qəsəbəsi uğrunda faşistlərə qarşı döyüşlərdə həlak olmuş həmvətənimiz, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mirzə Vəliyevin məzarını ziyarət etdik. Koronavirusun qorxusundan düşmən gülləsindən qorxmayan igidləri yad etməmək insafdan deyil. Çox güman ki, yaxın vaxtlarda kiçik bir şəhəri xatırladan Vaşad qəsəbəsində Mirzə Vəliyev küçəsi də olacaq...” - deyə səfir qeyd edib.
Mirzə Dövlət oğlu Vəliyev 31 avqust 1923-cü ildə Quba qəzasının Yuxarı Ləgər kəndində doğulub. Döyüş yolu Şimali Qafqazdan başlamış və Ukrayna, Belarus, Rumıniya, Bolqarıstan və Macarıstandan keçən qəhrəmanın ömrü 6 noyabr 1944-cü ildə 21 yaşında Macarıstanda ( Peşt-Piliş-Şolt-Kişkun) sona çatıb.
1917-ci ildə Naxçıvan MR-in Babək rayonunun Cəhri kəndində doğulan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Əkbərov Qəzənfər Qulam oğlunun ömrü 3 avqust 1944-cü ildə Polşanın Mazovets voyevodasında başa çatıb, orada da dəfn edilib.
1922-ci ildə Bakıda doğulan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Əmi Ağa oğlu Məmmədov 26 mart 1944-cü ildə Ukraynanın Mikolayev şəhərində qəhrəmancasına həlak olub. Məzarı həlak olduğu yerdədir.
1920-ci ildə Baydarlıda doğulan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Məmməd Cəbrayıl oğlu Məmmədov 1945-ci ilin 24 yanvar tarixində Almaniyada həlak olub və Almaniyanın Ratowice, Lower Silesian Voivodeship ərazisində dəfn olunub.
1918-ci ilin 22 dekabr tarixində Bakının Novxanı kəndində doğulan əfsanəvi Mixaylo - Mehdi Hənifə oğlu Hüseynzadə 2 noyabr 1944-cü ildə 25 yaşında İtaliya krallığının (indiki Sloveniya) Vitovlye kəndində həlak olub və məzarı da Sloveniyada yerləşir.
1920-ci ildə Cəbrayılda doğulan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Cəmil Əhmədov 1944-cü ilin 2 sentyabr tarixində Polşada həlak olub və məzarı Varşavada Sovet döyüşçülərinə aid qəbiristanlıqdadır.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Gəray Əsədov 1923-cü ildə Qaryagin qəzasında (Cəbrayıl rayonu) Şahsevən elində doğulub. 1944-cü ilin 12 noyabr tarixində Rumınyanın Marqit adasında həlak olub və məzarı da sözügedən adada yerləşir.
1918-ci ildə Tovuz rayonunun Əsrik-Cırdahan kəndində doğulan Əliyev Məstan Aslan oğlu 23 aprel 1945-ci ildə 27 yaşında Almaniyada qəhrəmancasına həlak olub, Berlində dəfn edilib. Ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Dadaşov Məhərrəm Əkbər oğlu 15 fevral 1912-ci ildə Salyan rayonunun Beştalı kəndində doğulub, 17 sentyabr 1944-cü ildə isə Rumınyada həlak olub və burada da dəfn edilib.
Bayramov İsmayıl Xəlil oğlu 1900-cü ildə Sevastopolda doğulub, 10 fevral 1945-ci ildə Polşada həlak olub və orada dəfn edilib.
Qürbətdə dəfn edilmiş azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının qəbirüstü abidələri varmı? Onların xatirəsinə uğrunda həlak olduqları xalqlar və dövlətlər tərəfindən ehtiram göstərilirmi?
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə İnstitutunun aparacı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış tarixçi-alim Faiq Ələkbərli hesab edir ki, faşizm üzərində Qələbənin 75 illiyi ilə əlaqədar olaraq İkinci Dünya Müharibəsində misilsiz döyüş yolu keçərək həlak olan azərbaycanlıların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi sahəsində çox iş görülməlidir. O hesab edir ki, İkinci Dünya Müharibəsi dövründə xalqların, dövlətlərin faşizmdən müdafiə olunması üçün şücaət göstərən azərbaycanlıların heç də hamısının xatirəsi lazımi səviyyədə əbədiləşdirilməyib: “İkinci Dünya Müharibəsində göstərdiyi şücaətə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülən azərbaycanlılar var ki, onların xeyli bir qismi Polşada, Ukraynada, Rumıniyada, Almaniyada, Macarıstanda və digər ölkələrdə həlak olublar və həmin ölkələrdə də dəfn ediliblər. Məsələn, Qəzənfər Əkbərov Polşada, Əmi Məmmədov Ukraynada, Məmməd Məmmədov Almaniyada, Mehdi Hüseynzadə Sloveniyada, Cəmil Əhmədov Polşada və başqaları qürbət ölkələrdə həlak olublar. Sözün açığı, istər adlarını qeyd etdiyimiz Sovet İttifaqı Qəhrəmanları, istərsə də digəriləri Rumıniyada, Polşada, Almaniyada Sovet döyüşçülərinə aid məzarlıqlarda, yaxud da bu və başqa ölkələrin kəndlərində dəfn ediliblər. Əlbəttə, faşizm üzərində Qələbənin 75 illiyi ilə bağlı qürbətdə həlak olub orada dəfn edilən Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının həmin ölkələrdə xatirələrinin əbədiləşdirilməsi məsələsi diqqət mərkəzinə gətirilməlidir. Fikrimcə, bu gün bizim daha çox imkanımız var ki, müxtəlif ölkələrdə dəfn edilən azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının məzarlarının yerini yenidən müəyyən edək, onların həmin ölkələrdə adlarına küçə verilməsinə, abidə qoyulmasına nail olaq. Düşünürəm ki, bu məsələyə yenidən qayıtmalıyıq. Düzdür, vaxtilə azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanları ilə bağlı həmin ölkələrdə müəyyən işlər görülüb. Amma yenidən bu məsələnin gündəmə gətirilməsi vacibdir. Hesab edirəm ki, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş azərbaycanlıların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üçün yeni işlərin görülməsinə ehtiyac var”.
F.Ələkbərli hesab edir ki, Sovet İttifaqı Qəhrəmanları mövzusunu diqqət mərkəzində saxlamalı və Azərbaycandan kənarda dəfn edilən bu qəhrəmanların xatirəsini əbədiləşdirmək üçün addımlar atılmaldır. “Polşa, Rumıniya, Ukrayna, Macarıstan, Almaniya və digər ölkələrin aidiyyəti qurumları ilə əlaqə saxlanmalı və həmin ölkələrdə dəfn edilən azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üçün addımlar atılmaldır. Bu çox müsbət iş olardı” - deyə F.Ələkbərli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
