Mərkəzi Bankın son qərarlarında bəzi boşluqlar "qara bazar"ın çiçəklənməsində az rol oynamadı

Tarix: 12.01.2016 / 02:05
Bölmə: İqtisadiyyat

Fikrət Yusifov: "Bu gün "qara valyuta bazarı"nın əsasını təşkil edən banklardankənar valyutadəyişmə məntəqələri dərhal bağlanmalıdır"

"Milli valyutanı belə hörmətsiz edən isə MB-nin bu istiqamətdə illərdir apardığı qeyri-dəqiq pul-kredit siyasətidir"

Mərkəzi Bankın son vaxtlar atdığı bəzi addımlar "qara bazar"ın formalaşmasına zəmin yaradır. Məsələ ondadır ki, yanvarın 7-də MB nağd xarici valyutanın alış və satış məzənnələrinin banklar tərəfindən müstəqil şəkildə təyin edilməsi ilə bağlı qərar verdi.

Bu addım "qara bazarda" dolların məzənnəsinin bahalaşmasına gətirib çıxardı. Daha sonra düzəliş xarakterli belə bir qərar verildi ki, banklar dolların satışını MB-nin müəyyən etdiyi məzənnədən məksimum 4 faiz baha sata bilər. Həmçinin, yanvarın 11-dən plastik kart vasitəsilə vəsaitlərin nağdlaşdırılması zamanı konvertasiyaya görə 4 faiz həcmində komissiya tutulacaq. Yəni siz manat hesabınızdan nağd şəkildə dollar çıxarmaq istəsəniz, əlavə 4 faiz itirməli olacaqsız. Banklar bu qərarı onunla əsaslandırır ki, bəzi müştərilər plastik kartla dolları çıxarıb sonradan satır. Bu isə "qara bazar" yaradır.

İstənilən halda MB-nin sözügedən addımları "qara bazar"ın genişlənməsinə şərait yaratdı. Nəticədə bazarda bir sıra xoşagəlməz proseslər getdi ki, bu da müəyyən dəllallara fürsət yaratdı.

Sözügedən məsələni dəyərləndirən "Ekonomiks" Beynəlxalq İqtisadi Adaşdırmalar Birliyinin sədri Fikrət Yusifovun fikrincə, ilk növbədə ölkənin pul-kredit sistemini "dollar xərçəngi"ndən xilas etmək lazımdır: "Manatın ətrafında bu gün elə bir qeyri-sağlam ab-hava formalaşıb ki, artıq bu, psixoloji prosesə çevrilib - əlində 50 manat olan vətəndaş da imkan olan kimi onu dollara çevirmək istəyir. Bu halı sürətlə yayılan qorxulu xəstəliklə müqayisə etmək olar. Milli valyutanı belə hörmətsiz edən isə Mərkəzi Bankın bu istiqamətdə illərdir apardığı qeyri-dəqiq pul-kredit siyasətidir. Konstitusiya ilə bizdə manat yeganə ödəniş vasitəsi olduğu halda, ölkədə illərlədir ki, iri alış-veriş əməliyyatları hər kəsin gözü qarşısında ABŞ dolları ilə aparılırdı. Bütün avomobil salonları, daşınmaz əmlak bazarı və s. bu sıraya aiddir. MB bu sahədəki vəziyyəti tənzimləmək yönündə zəruri addımlar atmaq əvəzinə müvəkkil bankların əhaliyə dollarla kredit verməsini stimullaşdırıb. İş o yerə çatıb ki, müvəkkil banklar sadə vətəndaşı adi bir məişət problemini həll etmək üçün krediti dollarla götürməyə məcbur ediblər. Bütün bunların nəticəsi isə göz qabağındadır. Bu gün banklar tərəfindən verilən kreditlərin 41,9%-i xarici valyutada, 58,1%-i isə manatladır. Milli valyutamıza bu qədər hörmətsizlik kimə lazımdır? Bu vəziyyəti aradan qaldırmağın yolları var axı. Bizdə 1994-1995-ci illərdə "Vahidbank" adlı bir yaramaz təşkilatın ölkədə yaratdığı ciddi maliyyə xaosunu qısa vaxt ərzində aradan qaldırmaq təcrübəsi var. Manat ətrafında yaranmış vəziyyətin də beləcə qısa zaman kəsiyində həlli yolları var və bunun üçün aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsi zəruridir. Bu gün qara valyuta bazarının əsasını təşkil edən banklardankənar valyutadəyişmə məntəqələri dərhal bağlanmalıdır. Qanunsuz valyuta alqı-satqısı ilə məşğul olanlar barəsində isə ən sərt tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulmalıdır. Bu tədbirlərin sərtliyi o səviyyədə olmalıdır ki, belə qanunsuz fəaliyyət heç kim üçün maraqlı olmasın. Ölkə daxilində xarici valyuta ilə ticarətin bütün formalarına qadağa qoyulmalı, belə ticarətin həyata keçirilməsi halı aşkar olunduqda, satılan mal tam şəkildə dövlətin xeyrinə müsadirə olunmalıdır. MB hökumətlə birlikdə ən qısa vaxt ərzində idxal-ixrac əməliyyatlarının, müəssisə və təşkilatların xarici borc öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, alış-veriş, gəzinti, müalicə və başqa məqsədlər üçün xaricə gedənlərə valyuta satışının xüsusi qaydalarını hazırlayıb müvəkkil banklara təqdim etməli və bu qaydalara riayət etməyən bankların ciddi şəkildə cəzalandırılması nəzərdə tutulmalıdır. Xarici valyutada gəlirləri olmayan fiziki və hüquqi şəxslərə xarici valyutada kreditlər vermək qadağan edilməlidir. İdxalla məşğul olanlar da krediti manatla götürüb, sonradan onu müəyyən olunmuş qaydada xarici valyutaya çevirməlidirlər. Xarici valyutada olan əmanətlərə illik 0,1%-dən artıq dividend (faiz) ödənilməməlidir. Paralel olaraq manatla olan əmanətlərə illik 15%-dən az olmayan dividend ödənilməlidir və bu əmanətlər inflyasiya səviyyəsindən asılı olaraq sığortalanmalıdır. Bu məqsədlə də xüsusi qaydalar işlənib hazırlanmalıdır. Görüləcək tədbirlər nəticəsində manatın ətrafında yaranmış ajiotaj aradan qaldırıldıqca əmanətçilər məmnuniyyətlə dollarla olan əmanətlərini manatla əmanətə çevirməyə üz tutacaqlar. Bütün bu tədbirlər qısa zaman ərzində manatın ətrafındakı gərginliyi aradan qaldıracaq".

Vidadi ORDAHALLI