Türkiyədə Məkkə sazişinin regionda güc balansına və Yaxın Şərqdəki siyasi proseslərə təsiri ilə bağlı müzakirələr aparılır. Bəzi dairələr hesab edirlər ki, saziş İsrailin strateji maraqlarına xidmət edir və regionda mövcud geosiyasi düzənin onun xeyrinə formalaşmasına şərait yaradır. Bu yanaşmanın hansı siyasi və təhlükəsizlik amillərinə əsaslandığı, sazişin regional aktorların maraqlarına necə təsir etdiyi müzakirə mövzusudur.
Məkkə sazişinin İsrailin maraqlarına uyğun olduğu barədə fikirlər hansı geosiyasi amillərə söykənir? Saziş regionda qüvvələr nisbətini İsrailin xeyrinə dəyişə, Fələstin məsələsini arxa plana keçirə və Türkiyə, İran və ərəb ölkələrinin regional siyasətinə təsir göstərə bilərmi?
Məkkə İttifaqı böyük ümidlərlə yaradılsa da, indiyədək regional hadisələrə təsir göstərmək və üzərinə götürdüyü vəzifələri yerinə yetirmək baxımından gözləntiləri doğrultmayıb. İttifaqın hansı məqsədlə yaradıldığı, konkret olaraq hansı təhlükələrə qarşı fəaliyyət göstərəcəyi və üzv dövlətlərin təhlükəsizlik maraqlarını necə qoruyacağı ilə bağlı suallar açıq qalır. Xüsusilə İran və İsraillə münasibətlər, üzv ölkələrin fərqli maraqları və hərbi əməkdaşlığın mexanizmlərinin qeyri-müəyyənliyi bu qurumun gələcək perspektivlərini sual altına alır.
Abutalıb Səmədov: "Məkkə İttifaqının real gücə çevrilməsi ehtimalı həddindən artıq aşağıdır"
Bu fikirləri söyləyən politoloq Abutalıb Səmədov “Bakı-Xəbər” qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, Məkkə İttifaqı parlamentlərdə müvafiq razılaşmanın müzakirəsini və qəbulunu sürətləndirmək, eləcə də bölgədə baş verən hadisələrə vaxtında reaksiya vermək baxımından gözləntiləri doğrultmayıb.
Onun sözlərinə görə, hərbi ittifaqın fəaliyyət məqsədi aydın olmalı, ilk növbədə hansı təhlükəyə qarşı yaradıldığı müəyyənləşdirilməlidir. Əks halda, belə bir qurumun perspektivləri qeyri-müəyyən qalır. Politoloq NATO və Varşava Müqaviləsi Təşkilatını nümunə göstərərək bildirib ki, hər iki blok konkret təhlükəsizlik rəqibinə qarşı formalaşdırılmışdı.
Səmədovun fikrincə, Məkkə İttifaqının kimə qarşı yönəldiyi aydın deyil. Əgər məqsəd İranın regional siyasətindən və onunla əlaqəli silahlı qruplardan qaynaqlanan təhlükələri neytrallaşdırmaqdırsa, İranın da bu ittifaqa dəvət edilməsi ciddi ziddiyyət yaradır. Politoloq qeyd edib ki, İranın region ölkələrinə qarşı hərbi addımlar atdığı iddia edilən bir şəraitdə onun Səudiyyə Ərəbistanı ilə eyni təhlükəsizlik blokunda iştirakı suallar doğurur.
İkinci ehtimalın İsrailə qarşı yönəlməklə bağlı olduğunu deyən politoloq bu versiyanın da ziddiyyətli məqamlarına diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan İsrailin regionda geosiyasi mövqelərinin güclənməsində maraqlı deyillər. Bu ölkələrin Fələstin məsələsinə yanaşmaları da bir-birinə yaxındır. Bununla belə, ABŞ-ın ittifaqın yaradılmasına müsbət yanaşdığı barədə yayılan məlumatlar onun İsrailə qarşı hərbi blok kimi formalaşdırılması ehtimalını zəiflədir.
"İttifaqın İsrailin maraqlarına xidmət etməsi barədə ciddi addımlardan ümumiyyətlə danışılmamalıdır. Bu qeyri-mümkündür və belə bir istək nə Türkiyədə, nə Səudiyyə Ərəbistanında, nə də Pakistanda var”, – deyə Abutalıb Səmədov bildirib.
Siyasi ekspert hesab edir ki, ittifaqın effektivliyinə dair şübhələri artıran digər məqam onun yaradılmasından sonra baş verən təhlükəsizlik hadisələridir. Onun sözlərinə görə, husilərin Səudiyyə Ərəbistanına qarşı hücumları fonunda ittifaqın lazımi reaksiyanı verməməsi qurumun çəkindirici gücü barədə suallar yaradıb. Səmədov vurğulayıb ki, hərbi blokların əsas funksiyalarından biri mümkün hücumların qarşısını almaqdır.
O, ittifaqın gələcəkdə genişlənməsi ehtimalına da toxunub. Əvvəlcə Misir və digər ərəb dövlətlərinin də quruma qoşula biləcəyi gözlənilsə də, hələlik bu istiqamətdə ciddi maraq görünmür. Politoloqun fikrincə, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında vahid hərbi mexanizmin yaradılması da asan olmayacaq. Ölkələrin fərqli təhlükəsizlik problemləri, regional prioritetləri və hərbi əməkdaşlıq yanaşmaları ortaq strategiyanın formalaşdırılmasını çətinləşdirir.
Səmədov qeyd edib ki, Pakistanın Hindistan və Əfqanıstanla problemləri, Səudiyyə Ərəbistanının İran və onunla əlaqəli silahlı qruplarla bağlı təhlükəsizlik narahatlıqları, Türkiyənin isə İsraillə münasibətlərindəki gərginlik ittifaqın fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Onun sözlərinə görə, bu dövlətlərin hər birinin fərqli maraqları olduğu üçün onların vahid hərbi mövqedən çıxış etməsi çətin görünür.
Politoloq hesab edir ki, Məkkə İttifaqının yaxın perspektivdə ciddi hərbi bloka çevrilməsi ehtimalı aşağıdır. Onun fikrincə, Misirin danışıqlarda iştirak etməsinə baxmayaraq, son mərhələdə sənədi imzalamaması da qurumun hərbi blok kimi fəaliyyət imkanlarına dair tərəddüdlərlə əlaqəli ola bilər. Səmədovun qənaətinə görə, ittifaqın real gücə çevrilməsi üçün üzv dövlətlərin ortaq təhlükəsizlik məqsədləri müəyyənləşməli və konkret fəaliyyət mexanizmləri yaradılmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
