Yeni beynəlxalq devalvasiya dalğası manatdan yan keçəcək

Tarix: 17.09.2015 / 02:43
Bölmə: İqtisadiyyat

Dünya bazarlarında neftin tez-tez dəyişən qiyməti müxtəlif ölkələrdə valyutaların kursuna da təsirsiz ötüşmür. Məsələn, neftin ucuzlaşması şimal qonşumuzun valyutasına birbaşa təsir edir. Bu sıraya ərəb ölkələri, İran, Venesuela kimi ölkələri də aid etmək olar. Amerikanın "Morgan Stanley" maliyyə konqlomeratının inkişaf etməkdə olan bazarlar bölməsinin başçısı Ruçir Şarma bildirib ki, ucuz neft dövrü uzun illər sürə və zaman-zaman "qara qızıl"ın kotirovkaları bir barrel üçün 35 dollardan aşağı düşə bilər:

"Xammal bazarlarındakı uzun qışa hazırlaşmaq lazımdır". Onun sözlərinə görə, neft sahəsinin 200 illik tarixi bunu sübut edir: neftin qiymətləri təxminən 10 il qalxır, sonra isə 20 il ərzində düşür.

Ruçir Şarma qeyd edir ki, qarşıdakı böhranın əsas faktorlarından biri Çin sənayesində artım tempinin zəifləməsidir və bunu inkişaf etməkdə olan bazarlardan heç biri kompensasiya edə bilməz. Bundan başqa, neft qiymətlərinə təklifin izafiliyi də təzyiq göstərir və bu, neftin bir barreli üçün qiymətin 35 dollaradək düşməsinə aparır. Həmçinin ABŞ rekord həcmlərə yaxın neft hasil edir. Neftin belə dəyərdən düşməsi həm də yeni qlobal iqtisadi böhranın yaranmasına rəvac verən amillərdən hesab olunur.

ABŞ-ın "Citibank" maliyyə qurumu isə 2016-cı il üçün baza ssenarisi kimi dünyanın qlobal resessiya ilə üzləşəcəyini bildirib. Bankın açıqlamasında qlobal resessiya ssenarisi proqnozlarına səbəb kimi, neftin ucuzlaşması ilə yanaşı, iqtisadi zəifləmə göstərilib. Qeyd olunur ki, Çin iqtisadiyyatının zəifləyən artım tempi öz arxasınca digər inkişaf etməkdə olan ölkələri də aparacaq. Belə ki, Rusiya və Braziliya artıq resessiyadadır. Gələn il isə digər inkişaf etməkdə olan ölkələrin də bu problemlə üzləşməsi gözlənir. Yaponiyanın ikinci ən böyük broker şirkəti "Daiwa Securities" bankı qeyd edib ki, dünya maliyyə sistemini heç bir zaman görmədiyi şiddətli çöküş gözləyir. Bunun əsas səbəbi kimi isə Çindəki iqtisadi kataklizmalar göstərilib.

Dünyanın nüfuzlu iqtisadi nəşrlərindən "The Financial Times" qəzetinin analitikləri xəbərdarlıq edir ki, yeni böhran təxmin edildiyindən daha dərin ola və daha uzun çəkə bilər. Böhranın kimə necə təsir göstərəcəyi barədə isə müxtəlif təhlillər var. Hazırda böhran valyuta müharibələri fazasına daxil olub və iqtisadiyyatı laxlayan ölkələr bir-birinin ardınca öz milli valyutasını ucuzlaşdırır.

Dünya birjalarında neftin qiymətinin ucuzlaşması və Çin böhranı isə, qeyd olunduğu kimi, bir sıra ölkələrdə devalvasiyaya səbəb olur. Məsələn, qonşu Rusiyada rublun məzənnəsinin dollar və avro qarşısında ucuzlaşması göstərilən səbəblərlə izah edilir. Qazaxıstanda hazırda davam edən devalvasiya da bu amillərlə izah olunur. Qazaxıstanın milli valyutası olan tenge dollarla müqayisədə daha 7,8% dəyərdən düşüb. Bununla da dolların rəsmi məzənnəsi rekord maksimal həddə, yəni 285,38 tengeyə çatıb. Proseslərin Azərbaycana mümkün təsiri isə xüsusi maraq doğurur. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov hesab edir ki, manatı yeni devalvasiya təhlükəsi gözləmir: "Manatın dollara nəzərən məzənnəsini müəyyənləşdirən zaman neftin dünya bazar qiymətinin cari təsiri olmur. Neftin dünya bazar qiyməti manata strateji təsir edir. Fevral ayından başlayaraq, Mərkəzi Bank ikivalyutalı səbətindən istifadə edir. Əvvəllər valyuta səbətində dollar əsas götürülürdüsə və dollara nisbətən manatın məzənnəsi müəyyən edilirdisə, hazırda dollarla yanaşı, avro da valyuta səbətində var. Dünya bazarındakı dəyişikliklərə uyğun manatın həm dollara, həm də avroya nəzərən məzənnəsi dəyişir. Manatın növbəti mərhələlərdəki məzənnəsi daha çox avro-dollar münasibətləri və qlobal valyuta bazarındakı vəziyyətdən asılı olacaq. Mərkəzi Bank yaxın aylarda devalvasiyaya getməməyə çalışır. Səbəb də odur ki, yeni devalvasiya bank, eləcə də özəl sektora mənfi təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, bir il ərzində iki dəfə devalvasiya iqtisadi baxımdan arzuolunan deyil. Bundan əlavə, dollarlaşma prosesinin artıq əks prosesi müşahidə edilir. Belə ki, dövriyyədə bəlli həcmdə manat var. Bu manatın əhəmiyyətli hissəsi dollara çevrilib. Məsələn, 10 min manat pulunuz var idi. Artıq onu dollara çevirmisiniz. Yenidən dollarlaşma üçün yenə manatınız olmalıdır. Dövriyyədə olan manatın əsas hissəsi dollarlaşdığından və biznes subyektləri, eləcə də insanlar cari xərcləmələrdə manatdan istifadə etdiyindən, məcburdur ki, xarici valyutalarını hissə-hissə manata çevirsin. Əks proses baş verdiyindən, bu, Mərkəzi Bankın intervensiyasına təsir edir. Avqust ayında Mərkəzi Bankın intervensiya xərcləri bir milyard dollardan çox olub. Bunun da səbəbi avqustun ortalarında Qazaxıstan tengesinin dəyər itkisindən sonra valyuta bazarında ajiotajın yaradılmasıdır.

Əslində ajiotaj şənbə və bazar günü baş verdiyindən, bu, süni ajiotaj idi. Lakin o ərəfədə vətəndaşların bir qisminə kifayət qədər baha kursla dollar satıldı. Çünki valyutadəyişmə məntəqələrinin bəzilərində, xüsusilə rayonlarda 100 dollar almaq üçün 107-108 manat ödənirdi. Nəticədə süni ajiotaj yaradanlar vəziyyətdən qazandılar. Növbəti gün dolların məzənnəsi düşməyə başladı. 108 manata 100 dollar alan vətəndaş həmin pulu 104-105 manata dəyişdi və müəyyən adamlar qazandı". O da vurğulanır ki, Azərbaycanın valyuta ehtiyatları da manatın kursunun sabit saxlanmasına imkan verir.

Tahir TAĞIYEV