Fikrət Yusifov: "Bu hal daha çox yerlərdə icra hakimiyyətlərinin biznesə müdaxiləsi səbəbindən yarana bilir"
Azərbaycanda 70 minə yaxın şirkətin passiv statusda olması iqtisadi sistemin struktur vəziyyəti barədə ciddi siqnal kimi qiymətləndirilə bilər. Fevralın 1-i vəziyyətinə görə, ölkədə qeydiyyatda olan 205 104 kommersiya qurumunun 68 296-sı, yəni təxminən 33,3 faizi faktiki fəaliyyət göstərmir. Aktiv şirkətlərin sayı 136 808-dir. Bununla yanaşı, ilin əvvəlindən vergi ödəyicilərinin ümumi sayında 4,9 faiz artım qeydə alınıb və həm fiziki, həm də hüquqi şəxslərin sayında yüksəliş müşahidə olunur. Şirkətlərin böyük əksəriyyətinin məhdud məsuliyyətli cəmiyyət formasında olması isə göstərir ki, biznes subyektlərinin əsas hissəsi kiçik və orta sahibkarlıq seqmentinə aiddir.
Passiv şirkətlərin yüksək payı bir neçə struktur və institusional amillə izah oluna bilər. İlk növbədə, Azərbaycanda bir çox şirkət konkret layihə, tender və ya qısamüddətli kommersiya fəaliyyəti üçün yaradılır. Layihə başa çatdıqdan sonra hüquqi şəxsin ləğvi prosedurunun vaxt və xərc tələb etməsi səbəbindən şirkət rəsmi şəkildə bağlanmır, sadəcə fəaliyyətsiz qalır. Bu praktika xüsusilə MMC-lər arasında geniş yayılıb və nəticədə reyestrdə passiv hüquqi şəxslərin sayı artır.
Digər mühüm faktor ağır vergi yükü və inzibati əngəllərlə bağlıdır. Vergi öhdəlikləri, sosial ödənişlər, müntəzəm hesabatlılıq tələbləri, yoxlamalar və müxtəlif icazə prosedurları kiçik və orta biznes üçün ciddi maliyyə və inzibati yük yaradır. Xüsusilə dövriyyəsi aşağı olan müəssisələr üçün sabit xərclərin yüksək olması biznesin rentabelliyini azaldır. Nəticədə bəzi sahibkarlar fəaliyyəti tam dayandırır və ya şirkəti passiv vəziyyətə keçirirlər. Bu isə statistik olaraq şirkətlərin “azalması” və ya aktivliyin zəifləməsi kimi görünür.
Makroiqtisadi və bazar amilləri də prosesə təsir edir. Rəqabətin artması, idxal məhsullarının üstün mövqeyi, istehsal və logistika xərclərinin yüksəlməsi, maliyyə resurslarına çıxışın məhdudluğu və alıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsi bir sıra biznes subyektlərinin bazardan çəkilməsinə səbəb ola bilər. Regionlarda fəaliyyət göstərən və aşağı mənfəət marjası ilə işləyən şirkətlər iqtisadi dalğalanmalara daha həssas olur. Eyni zamanda, kredit faizlərinin yüksəkliyi və girov tələblərinin sərtliyi yeni investisiya imkanlarını məhdudlaşdırır.
Bununla yanaşı, reyestrlərin təmizlənməsi və şəffaflaşdırma prosesləri nəticəsində faktiki fəaliyyəti olmayan şirkətlərin passiv kimi qeydə alınması da statistik göstəricilərə təsir edir. Vergi ödəyicilərinin sayında artım olsa da, bu artımın bir hissəsi yeni qeydiyyatdan keçmiş, lakin hələ real iqtisadi fəaliyyətə başlamamış subyektlər hesabına formalaşa bilər. Yəni kəmiyyət artımı hər zaman keyfiyyətli iqtisadi aktivlik demək deyil.
Mövcud vəziyyət göstərir ki, iqtisadi aktivliyin genişlənməsi üçün institusional islahatlara ehtiyac var. İlk növbədə vergi və inzibati yükün optimallaşdırılması vacibdir. Kiçik və orta sahibkarlıq üçün sadələşdirilmiş hesabat mexanizmləri, diferensial vergi dərəcələri və müəyyən müddətə tətbiq edilən vergi güzəştləri bizneslərin dayanıqlığını artıra bilər. Proqnozlaşdırıla bilən və sabit vergi siyasəti sahibkarların uzunmüddətli investisiya qərarları verməsinə şərait yaradar.
İnzibati prosedurların sadələşdirilməsi, lisenziya və icazə mexanizmlərinin rəqəmsallaşdırılması, yoxlamaların risk əsaslı yanaşma ilə həyata keçirilməsi biznes mühitini daha çevik edə bilər. Eyni zamanda, maliyyə resurslarına çıxışın yaxşılaşdırılması – aşağı faizli kreditlər, zəmanət fondlarının genişləndirilməsi, startap və innovasiya təşviqləri – xüsusilə yeni və kiçik müəssisələrin inkişafına təkan verər.
Daxili bazarda alıcılıq qabiliyyətinin artırılması, rəqabətli mühitin qorunması, regionlarda sənaye və aqrar klasterlərin formalaşdırılması, ixrac təşviqi mexanizmlərinin gücləndirilməsi də şirkətlərin bazar imkanlarını genişləndirə bilər. Hüquqi sabitlik, mülkiyyət hüquqlarının qorunması və şəffaf rəqabət mühiti isə investor və sahibkar inamını artıran əsas amillərdir.
Beləliklə, passiv şirkətlərin çoxluğu yalnız bizneslərin bağlanması deyil, iqtisadi sistemin struktur xüsusiyyətləri, vergi və inzibati yük, maliyyə əlçatanlığı və bazar şərtlərinin kompleks təsiri ilə bağlıdır. İqtisadi aktivliyin davamlı artımı üçün əsas şərt sahibkarlıq mühitində maneələrin azaldılması, stimulların artırılması və sabit, proqnozlaşdırıla bilən iqtisadi siyasətin təmin edilməsidir.
Keçmis maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, qeydiyyatdan fiziki və hüquqi şəxslərin 1/3-i qədər hissəsinin fəaliyyətsizliyinin köklərini axtarmaq lazımdır - əgər hər hansı bir müəssisə və ya fiziki şəxs fəaliyyət göstərmək üçün müvafiq qaydada qeydiyyatdan keçirsə, deməli o, hər hansı bir fəaliyyətlə məşğul olmaq qərarına gəlibdir: "Təbii ki, bütün qeydiyyatdan keçən müəssisələr və fiziki şəxslər bir mütləq fəaliyyət göstərirlər. Lakin zamanla onlar müəyyən çətinliklərlə üzləşə bilirlər ki, bu da son nəticədə fəaliyyətin dayandırılmasına gətirib çıxarır. Biznes fəaliyyətinin dayandırılmasının obyektiv və subyektiv səbəbləri olur. Obyektiv səbəblər sırasında ilk növbədə sahibkarın tərtib etdiyi biznes planın reallıqlarla uzlaşmaması, onun bazarı yetərincə öyrənmək bacarığını olmaması kimi hallar dayana bilər. Lakin əksər biznes müəssisələri məmur müdaxilələri səbəbindən bağlana bilir. Bu hal daha çox yerlərdə İcra Hakimiyyətlərinin biznesə müdaxiləsi səbəbindən yarana bilir. Son illər ərzində həbs olunan icra hakimiyyəti başçılarının qanunsuz əməllərində yer almış belə faktlar yetərincədir".
Cənab Yusifov onu da qeyd etdi ki, biznesin normal fəaliyyəti üçün digər bir ciddi məsələ isə onun maliyyə əlçatanlığının olmamasıdır: "Bu gün Azərbaycanda bu sahədəki göstəricilər dünyanın ən zəif inkişaf etmiş ölkələrindən də dəfələrlə aşağı bir səviyyədədir. Biznes öz fəaliyyətini normal qurmaq üçün real kredit resursları əldə edə bilməlidir. Bu isə bizdə yoxdur. Banklarımızin biznesə təklif etdikləri kreditlərin faizləri o qədər yüksəkdir ki, biznes müəssisəsinin onu əldə etməsi mümkün deyildir. Müxtəlif təşkilatlar vasitəsi ilə verilən güzəştli kreditlər isə dəryada damla qədər kiçikdir. O səbəbdən də ölkədə normal biznes fəaliyyəti göstərmək çətindir".
Akif NƏSİRLİ
