Azərbaycan Respublikasında elmlər doktoru dərəcəsi almaq istəyən tədqiqatçılar qarşısında son illər bir sıra yeni tələblər qoyulub. Bunlardan biri dünyanın nüfuzlu jurnallarının daxil edildiyi Tomson Reuters reytinq cədvəlində olan jurnalların birində elmi məqalənin nəşr edilməsi ilə bağlıdır.
1997-ci ildən tarix üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya üzrərində tədqiqat işlər aparan t.ü.f.d, dosent Məhərrəm Zülfüqarlı bu çətin işin öhdəsindən 3 il apardığı gərgin fəaliyyət nəticəsində gələ bilib. Onun “The history of Azerbaijan Jewish community (the 20th century and the beginning of the 21st century)” adlı məqaləsi Polşada nəşr edilən “Jewish History Quarterly” jurnalının 2016-cı ilin sentyabr ayında çıxmış 3-cü sayında çap olunub.(Kwartalnik Historii Żydów nr 3 (259), wrzesień 2016)
Məqalədə Azərbaycan Respublikasında yaşayan milli azlıqlara, o cümlədən yəhudilərə yaradılan münbit şərait faktlarla göstərilib, yəhudilərin mənşəyi, tarix haqqında geniş məlumat verib. Məqaləd qeyd olunur ki, Azərbaycanda yəhudilər 2000 ildən çoxdur ki, sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşayırlar. Ölkə ərazisində üç yəhudi icması – dağ yəhudiləri, əşkinazi yəhudilər və gürcü yəhudiləri icmaları mövcuddur. Bütövlükdə ölkədə yəhudilərin sayı 16.000-dir. Quba rayonunun “Qırmızı Qəsəbə”sində “Şeş Qəmbər” (“Altı Günbəz”) sinaqoqu – fəaliyyət göstərir. Sinaqoq 1810-cu ildə tikilib və 1890-cı ildə əsaslı təmir olunub. Son illər istismara yarasız vəziyyətə düşdüyündən 2009-2010-cu illərdə sinaqoq əsaslı təmir edilib.
“Giləki” adlı sinaqoq Cənubi Azərbaycanın Gilan vilayətindən gəlmiş mühacirlər tərəfindən inşa edilmişdir. Məbədin memarı Gilel ben Xaimdir. Onun adı sinaqoqun kərpic fasadında həkk olunmuşdur. Özül daşının üzərindəki yazıdan məlum olur ki, məbəd 1896-cı ildə ucaldılmışdır.
2003-cü il martın 9-da Bakıda yeni yəhudi sinaqoqu açılmışdır. Avropada ən böyük sinaqoq olan bu bina köhnə məbədin yerində inşa edilmişdir. Ölkədə yəhudi icmasının təhsili sahəsində də işlər görülüb.
Məqaləd qeyd olunur ki, erməni quldur dəstələrinin Qubada 1918-ci ildə törətdikləri soyqırım zamanı xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilmiş insanlar arasında 3 min nəfərədək dinc yəhudi də olmuşdur ki, onların da hələlik 87-nin adını dəqiqləşdirmək mümkün olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivində bu barədə aşkar olunan ilk sənəd – Fövqəladə İstintaq Komissiyasının 1918-ci il 2 dekabr tarixli rəsmi məktubudur. Rus dilində yazılmış bu sənəddə Qubada bolşeviklər tərəfindən məhv edilmiş 87 nəfər dağ yəhudisinin adı var.
Azərbaycan dövlət müstəqilliyinin bərpasında və möhkəmləndirilməsində yəhudi icmasının rolu danılmazdır. Məqalədə milliyətcə yəhudi, Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı Albert Aqarunov haqqında da geniş məlumat verilib.
Məqalədə qey olunub ki, Azərbaycan Respublikası Dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra onların təhsilinin inkişafına xüsusi qayğı göstərilir. Son vaxtlar “Azərbaycanın Yəhudi Qadınlar Təşkilatı”nın təşəbbüsü ilə ən müasir avadanlıqla təchiz olunmuş ilk yəhudi uşaq bağçası açılıb. Bakıda və Qubada fəaliyyət göstərən beş yəhudi məktəbində 1500-ə yaxın şagird oxuyur. Bakı şəhərindəki 46 nömrəli ümumtəhsil məktəbinin bazasında ivrit dilinin, yəhudi mədəniyyəti və tarixinin öyrənilməsi üzrə siniflər açılıb. 2003-cü ildən Bakıda özəl yəhudi məktəbi fəaliyyət göstərir, Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinin tədris proqramına ivrit dilinin tədrisi daxil edilib. 2010-cu il oktyabrın 4-də Heydər Əliyev Fondunun “Tolerantlığın ünvanı - Azərbaycan” layihəsi çərçivəsində Bakıda yaşayan yəhudi uşaqlar üçün nəzərdə tutulan “Xabad-Or-Avner” təhsil mərkəzi açılıb”.
“Azİz” Azərbaycan-İsrail Dostluq Cəmiyyəti “Azərbaycan-İsrail” adlı qəzet, Qırmızı Qəsəbədəki “Yedinstvo” (“Birlik”) cəmiyyəti isə “Qudyal” adlı jurnal nəşr edir.
Məqalədə qeyd edilir ki, Yəhudi icması Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq aləmdə təbliğində mühüm rol oynayır. Məsələn, 2013-cü il fevral ayının 25-də Təl-Əviv Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən Yəhudi Diaspora Muzeyində “Xocalıya ədalət kampaniyası”nın və "STMEGİ" Dağ Yəhudilərinin Beynəlxalq Təşkilatının dəstəyi, "Azərbaycan-İsrail” Beynəlxalq Assosiasiyasının (Azİz) təşkilatçılığı ilə Xocalı soyqırımının 21-ci ildönümünə həsr olunmuş “Xocalıya ədalət” adlı anma mərasimi və sənədli fotosərgi keçirilmişdir. Avqustun 19-da Or Akiva şəhərində Xocalı qətliamının dəhşətli və qanlı hadisələrini əks etdirən fotosərgi açılıb. Sərginin açılışı mərasimində Tirat Karmel şəhərinin meri, İsraildə akkreditə olunan diplomatik korpusun nümayəndələri, ictimai təşkilatların başçıları, İsrailin mass media nümayəndələri iştirak ediblər.
