Barəsində illərdir söz açılan iqlim dəyişikliklərinin dünya üçün daha böyük təhdid olması artıq əyani misallarla özünü qabarıq büruzə verir. Belə ki, dünyanın bir çox hissəsində sel və daşqınlar olduğu halda, digər ərazilər quraqlıqdan, yanğınlardan əziyyət çəkir.
“Financial Times” qəzeti məsələ ilə bağlı yazır ki, ötən ay Çinin Henan vilayətində daşqınlarda azı 302 nəfər həlak olub. Ekstremal hava şəraitinin səbəblərini təhlil edən ekspertlər qrupu qarşısında iki əsas sual dayanır: iqlim dəyişikliyinin bu fəlakətin baş verməsində rolu olubmu, yaxud onu pisləşdiribmi? Məqalədə deyilir ki, son iki ayda aşırı meteoroloji hadisələr iqlim dəyişikliyinin, orta temperaturun artmasının nəticəsi hesab oluna bilər: “Relyef forması, insan seçimi, təbiətdə dəyişiklik təbii fəlakətə səbəb olur. Məsələn, Kanadanın Litton kəndində temperaturun 49.6 dərəcəyə yüksəlməsinin mənbəyi sayılan Şimali Amerika isti dalğası barədə belə bir nəticə çıxarılıb ki, bu, insanın səbəb olduğu iqlim dəyişikliyi olmadan mümkün deyildi”. Məqalədə son günlərin meşə yanğınlarını detallı model olmadan təhlil etməyin çətinliyi vurğulanır: “Bu yanğınlar kiçik əraziləri əhatələyərək yerli hava şəraitindən də qaynaqlana bilər. Ümumiyyətlə, hava ilə bağlı rekord qıran hadisələr sürətlə artdığından, bir çox tədqiqatçılar daha dəqiq modellərdən istifadənin vacibliyini qeyd edir. Son günlər cənub-şərqi Avropa, Rusiya və Türkiyədə qeyri-adi istilər və güclü küləklər meşə yanğınlarını gücləndirir. Yanğınlar ölkələrə milyonlarla dollar ziyan vurur və minlərlə insan evini tərk edir”.
Qeyd edək ki, Türkiyə ilə yanaşı, dünyanın 40-a yaxın ölkəsi meşə yanğınları ilə mübarizəni davam etdirir. Ekspertlər qeyd edir ki, iqlim dəyişikliyinin təsiri ilə planetin bir neçə yerində baş verən yanğınlar, bütün səylərə baxmayaraq, nəzarət altına alınmır. İtaliya, İspaniya, Yunanıstan kimi Avropa ölkələri, ABŞ, Rusiya, Kanada və Yaxın Şərq ölkələri də daxil olmaqla, 2021-ci ildə baş verən yanğınlar milyonlarla hektar meşəlik ərazini məhv edib. İqlim dəyişikliyinə qarşı tədbir görülməli olduğunu bildirən mütəxəssislər qarşıdakı illərdə daha çox meşə yanğınları ilə üzləşəcəyimizi bildirir. Burada inkişaf etmiş ölkələr də ciddi problemlərlə üzləşir. Məsələn, ABŞ-ın Kaliforniya ştatında meşə yanğınları səbəbindən 16 mindən çox insan təxliyə edilib. Qeyd olunur ki, yanğının qarşısını almaq üçün federal hökumət tərəfindən əlavə vəsait ayrılıb. Hazırda ən böyük təhlükə 112 min hektardan çox ərazini əhatə edən “Dixie” adlanan yanğındır. Yanğın nəticəsində ölənin olmadığı deyilir. Alov Kaliforniyanın şimal-şərqində mindən çox əhalisi olan, 150 il bundan əvvəl təməli qoyulan Qrinvill şəhərindəki binaların çoxunu məhv edib. Rusiya prezidenti Vladimir Putin isə planetin müxtəlif regionlarında baş verən meşə yanğınları ilə bağlı açıqlamasında məhz iqlim dəyişiklliklərinə toxunub. O qeyd edir ki, Rusiyada havanın orta illik temperaturu son 44 ildə qlobal miqyasa nisbətdə 2,8 dəfə artıb: "Mən artıq bu barədə danışmışam və mütəxəssislər bunu yaxşı bilir: Rusiya Federasiyasında orta illik temperaturun yüksəlməsi qlobal miqyasa nisbətdə daha sürətlə baş verir".
Latın Amerikası da iqlim dəyişikliyindən əziyyət çəkir. Məsələn, son 91 ilin ən güclü quraqlığı nəticəsində Braziliyanın ən zəngin ştatı olan San-Paulunun şimal-qərbindəki bəndlər və çaylar quruyub. San-Paulunun şimal-qərb regionunun xeyli hissəsi kritik vəziyyətdədir, fövqəladə iqlim şəraitilə bağlı fəsadlardan əziyyət çəkir. Antarktidanın mülayim havası San-Pauluya birbaşa təsir edir. İqlim balansının pozulması ölkənin hidrologiyasına dağıdıcı təsir göstərir. Nəticədə şəhərlərdə elektrik enerjisi üçün xərclər artır, çünki su elektrik stansiyalarının çənləri boşalır və istilik enerjisi stansiyalarından istifadəni artırmaq lazım gəlir. Braziliyanın Amazonas ştatının paytaxtı Manausda isə bu fonda daşqınlar baş verir. Halbuki, ölkənin cənub-şərqində və mərkəzi qərb hissəsində son 91 ildə ən güclü quraqlıq məhsul itkisi ilə nəticələnir. İqlim böhranı regionda davamlı quraqlığa şərait yaradan La-Ninya kimi atmosfer hadisələrini gücləndirir. Təbii fəlakətlərin monitorinqini aparan və onlar barədə xəbərdarlıq edən milli mərkəzin məlumatına görə, ekstremal quraqlığın dağıdıcı təsiri San-Paulu ştatından şimal-qərbdə yerləşən regionlarda da özünü göstərir. Həmin ərazilərdə kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin 80 faizi böyük risqlə üz-üzədir. Ekspertlərin proqnozuna görə, uzun sürən quraqlıqla bağlı ağır vəziyyət hələ bir neçə ay davam edəcək.
Alimlər bir çox ölkələrdə ekstremal hava şəraitini yalnız hava anomaliyaları ilə deyil, dünyada proqnozlaşdırıldığından əvvəl başlayan qlobal istiləşmənin fəlakətli nəticəsi ilə əlaqələndirir. “Bloomberg”in məlumatına görə, iqlimdə temperatur sənayedən əvvəlki dövrlə müqayisədə 1,2 dərəcə Selsi isinib və istiləşməyə davam edəcək. Məlumatlara görə, Sibir və ABŞ-ı meşə yanğınları, Qərbi Avropanı daşqınlar əsarətinə alıb. Hazırda Türkiyə və Şimali Amerikada son dərəcə yüksək temperatur (50 dərəcəyə qədər), Afrikanın cənubunda isə görünməmiş soyuq (-1-dən aşağı) müşahidə olunur. Finlandiyada indiyə qədər qeydə alınan ən uzunmüddətli istilər müşahidə olunur. İranda isə son onilliklərdə müşahidə olunan ən isti yay ölkənin cənub-qərbində su qıtlığına səbəb olub. Bütün bu təbii fəlakətlərin ümumi bir cəhəti var - qlobal istiləşmə. Alman meteoroloq Yohannes Kvaasın sözlərinə görə, istixana qazı tullantılarına iqlimin reaksiyası dərhal görünmür. Bu gün görünən anormal temperatur və müvafiq hava hadisələri, on illər əvvəl atmosferə daxil olan tullantıların nəticəsidir.
Kvaas hesab edir ki, dünya 2050-ci ilə qədər sıfır qaz tullantısına çatsa da, iqlim tarazlığına çatana qədər planet istiləşməyə davam edəcək. Alimlər əsrin sonuna qədər iqlimin sənayedən əvvəlki səviyyədən 1,5-2 dərəcə isti olacağını təxmin edir.
Samirə SƏFƏROVA
