Cari il ərzində suyun, qazın qiymətində məlum dəyişikliklərdən sonra yenidən gündəmə gələn əsas məsələlərdən biri kommunal sektorda xidmət göstərən dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsidir. Ekspertlər qeyd edir ki, hazırda kommunal sektorda xidmət göstətən dövlət müəssisələrinə büdcədən əvvəlki kimi çox böyük vəsaitlər verilir. Amma bu həmişə davam edə bilməz. Hesab edilir ki, onlar artıq özünümaliyyələşdirmə, özünüidarəetmə və özünüinkişaf prosesinə keçməlidir.
Ekspertlərin fikrincə, özəlləşdirmə zamanı əvvəlcə pilot layihələr həyata keçirilməlidir. Bu pilot layihələr özünü doğruldarsa, ardınca mərhələ-mərhələ tam özəlləşməyə keçmək mümkündür. Çünki sözügedən kommunal xidmətlər birdən-birə tam özəlləşdirməyə verilsə, bu sahələrdə müəyyən problemlər yarana bilər. Hesab olunur ki, qeyd edilən sferalarda özəlləşdirmə aparılsa, ilk növbədə keyfiyyətdə dəyişiklik olacaq. Yəni xidmətin keyfiyyəti yüksələcək.
Milli Məclisin üzvü, iqtisadçı Vüqar Bayramov da məsələyə bu rakursdan yanaşır. O, inkişaf etmiş ölkələrdə, xüsusən də Avropa İttifaqı ölkələrində olduğu kimi kommunal sektorun özəl sektora verilməsini vacib sayır. Onun fikrincə, inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, bir sıra hallarda kommunal xidmətləri dövlət şirkətləri təklif edəndə rentabelliyi və səmərəsi yüksək olmur: “Özəl sektor isə həm xərcləri minimumlaşdırır, həm də daha keyfiyyətli xidmət göstərə bilir. O baxımdan özəl kapitalın prosesə cəlb olunması daha məqsədəuyğundur”. Deputat konkret olaraq istiliyin özəl sektora verilməsini mümkün sayır: “Nəticədə büdcədən ayrılan vəsaitləri də minimumlaşdırmaq olar, eyni zamanda, optimal qiymətlər gündəmə gələr, həm də xidmətin keyfiyyətini artırmaq olar. Ona görə də məqsədəuyğun olardı ki, burda dövlət-özəl tərəfdaşlığı gücləndirilsin. Özəl sektorun və bu sahədə təcrübəsi olan yerli, xarici şirkətlərin prosesə cəlb edilməsi yaxşı olardı”.
Qeyd edək ki, kommunal xidmtlərə içməli su, tullantı suları, enerji, qaz, mənzil haqqı, lift, zibil daşınması daxildir. Bu istiqamətlərdə özəlləşdirmə nəticəsində rəqabətin yaradılması və özünümaliyyələşdirmə sisteminə keçid təmin ediləcək. Eləcə də, rəqabətin yaradılması qiymətlərin artmamasına və xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəlməsinə imkan verəcək. Digər tərəfdən də dövlətin bu sahəyə yatırdığı vəsaitlər özəlləşdirmə vasitəsilə geri qayıtmasina səbəb olacaq. Onda dövlət bu vəsaitləri yeni sahələrə yönəltmək imkanı qazanacaq. Belə fikirlər də səslənir ki, kommunal sektorda iş görən iri dövlət şirkətlərinin bir neçə hissəyə ayrılaraq özəlləşdirilməsi də mümkündür. Bu hal onlar arasında rəqabətin yaranmasına, bu isə, öz növbəsində, daha yüksək xidmətlərin təklif edilməsinə gətirib çıxara bilər. Bu, eyni zamanda, dövlət büdcəsinin yükünün azaldılması, büdcə vəsaitlərinin səmərəsiz istifadəsinin qarşısının alınması ilə nəticələnəcək. Kommunal xidmətlər özəlləşdirilərsə, xidmətlərin yüksək səviyyəyə gəlməsi ilə yanaşı, həm də bu sahədə özəl investisiyanın artımı müşahidə olunacaq.
Ən vacib məsələlərdən biri odur ki, özəl şirkətlər vətəndaşlara kommunal xidmətlər göstərərkən qarşılıqlı müqavilə əsasında öhdəliklər də yaranır. İndiki halda isə kommunal xidmət göstərən dövlət qurumlarının vətəndaşlara xidmətlə bağlı tipik müqavilələri var. Bu müqavilələrdə, demək olar ki, bütün məsuliyyət və bütün fors-major hallar vətəndaşın üzərində qalır. Amma dövlət qurumlarının əvəzinə özəl şirkətlər olsaydı, vətəndaş, ən azından, fors-major hallarda ziyanla üzləşdiyi təqdirdə onları məhkəməyə verər, kompensasiya ala bilərdi. Bununla bağlı uğurlu təcrübələr də var. Məsələn, Rusiyada müxtəlif xidmət sahələrində özəl şirkətlərin payı kifayət qədər yüksəkdir. Misal üçün, qaz istehsalı tamamilə dövlətin əlindədir, lakin paylayıcı özəl şirkətlər var. Paylama dövlət və özəl sektorun birgə layihələri ilə həyata keçirilir. Baltikyanı ölkələrdə isə vəziyyət tamam fərqlidir. Məsələn, bu ölkələrdə işıqpaylayıcı onlarla şirkət mövcuddur. Onlar dövlətdən elektrik enerjisini alır, paylamanı həyata keçirirlər. Amma özəl elektrik stansiyaları da var. Hansı investor istəsə, Günəş enerjisindən və ya alternativ enerji mənbələrindən istifadə edərək stansiya qurub, özəl yatırımçı kimi bunu sata da bilər. Azərbaycanda da belə təcrübələrdən istifadə zəruri hesab edilir. Bu səbəbdən hesab olunur ki, birinci mərhələdə kommunal xidmətlərin göstərilməsi ilə məşğul olan qurumların mərhələli şəkildə özəl sektora idarəetməyə verilməsi məqsədəuyğun olardı. Çünki hələ də həmin qurumlarda itkilər kifayət qədər çoxdur, onların xidmətinin keyfiyyəti istənilən həddə deyil. Bu səbəbdən həmin qurumların özəl sektora idarəetməyə verilməsi məqsədəuyğun olardı. Lakin bu zaman yenə dünya təcrübəsi nəzərə alınmalıdır. Məsələn, Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrində özəlləşdirməyə çıxan dövlət müəssisələrini alan şirkətlər onun sağlamlaşdırılmasını həyata keçirir. Bu sağlamlaşdırmanı həyata keçirməsi fonunda şirkətlərə müəyyən güzəştlər təklif olunur. Məsələn, müəyyən müddət vergilərdən azad olunur, nisbətən aşağı vergilər tətbiq olunur. Tam olaraq sağlamlaşdırma xərcləri çıxıldıqdan sonra yenidən digər şirkətlər kimi tam vergi ödəyirlər. Bir sıra Asiya ölkələrində isə subsidiyalaşmadan istifadə olunur. İdarəetməyə verilən şirkətə subsidiyanın və ya aşağı faizli kreditlərin verilməsi fonunda maliyyə dəstəyi həyata keçirilir.
Samirə SƏFƏROVA
