Xəzər dənizinin su resursları qorunmasa, Aral dənizində yaşanan fəlakət təkrarlana bilər. Belə bir açıqlama ilə Avropa İttifaqının Orta Asiya üzrə xüsusi nümayəndəsi Piter Burian çıxış edib.
Xatırladaq ki, Qazaxıstan və Özbəkistanın sərhədində yerləşən Aral dənizi 1960-cı ilə qədər ərazi baxımından dünyanın dördüncü ən böyük gölü idi. Son 55 ildə dənizin hövzəsi təxminən 3 dəfə kiçilib, suyun səviyyəsi isə 29 metr aşağı düşüb və həcmi 15 dəfə azalıb. Bundan başqa, Aralda duzluluq artıb ki, bu da oradan balıqların yoxa çıxmasına gətirib çıxarır. İndi Xəzərdə də suyun azalması müşahidə edilir. Ekspertlər qeyd edir ki, Xəzər dənizi qapalı su hövzəsi olduğundan, onun səviyyəsində periodik dəyişmələr labüddür. Hazırda Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsində başlıca amil onun hövzəsinin iqlimi hesab olunur. Dənizdə səviyyə dəyişmələri əsasən onun su balansı elementlərindən, yəni onu qidalandıran çaylardan və düşən yağıntının miqdarından, həmçinin buxarlanmadan asılıdır. Dənizin dibində baş verən tektonik hərəkətlər də səviyyənin dəyişməsinə təsir göstərən amillərdəndir. Hazırda Xəzər dənizinin səviyyəsi ətraf mühit, insan sağlamlığı və təsərrüfat sahələri üçün təhlükəli hesab olunmur. Lakin azalma bu qayda ilə uzun müddət davam edərsə, bəzi təsərrüfat sahələrinə, xüsusilə dənizdə neft-qaz əməliyyatlarına, dəniz nəqliyyatına, limanların fəaliyyətinə təsir edə bilər. Bunu Piter Burian da istisna etmir: "Sudan istifadə ilə bağlı əvvəlki təcrübələr Aral dənizində çox ciddi fəlakətə gətirib çıxarmışdı. Düzdür, hələlik heç kim bu barədə danışmır, amma elm adamları, bu məsələyə ciddi yanışılmasa, Xəzər dənizində də oxşar fəlakətin baş verə biləcəyini proqnozlaşdırır". Onun sözlərinə görə, xüsusilə də Ural çayından Xəzər dənizinə tökülən suyun həcmi azalıb: "Proqnozlara görə, bu proses o qədər sürətlənə bilər ki, həqiqətən də çox ciddi ekoloji fəlakətə gətirib çıxarar". Burian onu da qeyd edib ki, hazırda Xəzərin su ehtiyatlarından rasional və məsuliyyətli istifadə sahəsində əməkdaşlığı təşviq etmək çox vacibdir: "Bunun üçün bütün Xəzər hövzəsi ölkələrinin maraqları nəzərə alınmaqla su ehtiyatlarının ədalətli bölünməsi və istifadəsi ilə bağlı razılığa gəlinməlidilər". Qeyd edək ki, 2018-ci ilin avqust ayında beş Xəzəryanı ölkənin başçıları Qazaxıstanın Aktau şəhərində Xəzərin hüquqi statusu haqqında konvensiyanı imzalayıb. Bu, bölgə üçün tarixi sənəddir və onun üzərində iş 20 ildən artıqdır ki, davam edirdi. Konvensiyanı Rusiya, Azərbaycan, İran, Qazaxıstan və Türkmənistan prezidentləri imzalayıb. Sənəd beş dövlət üçün Xəzər dənizinə müstəsna və mükəmməl hüquqlar verərək dənizin suyundan və digər ehtiyatlarından məsuliyyətli istifadəni təmin edir. Bununla yanaşı, hesab edilir ki, sahilyanı ölkələr dənizin ekologiyasına, xüsusən su səviyyəsinin azalması probleminə mütləq diqqət yetirməlidir.
Hazırda Xəzər dənizinə axan çayların həcmi azalır. Məsələn, Volqa çayının həcminin, həmçinin Kür çayının suyunun azalması Xəzərin səviyyəsinin enməsinə təsirsiz ötüşmür. Ümumiyyətlə, dənizin səviyyəsinin düşməsi ilə çayların həcminin azalması bir-birinə bağlı məsələdir. Dənizin səviyyəsinin enməsi, həmçinin, Kür çayının yatağında qrunt sularının artmasına səbəb olur. Keçən ilin payız aylarından dənizin suları Kür çayına daxil olur. Kürün aşağı axar hissəsi dəniz suyu ilə doludur və duzluluq yüksəkdir. Şirin su balıqları bu şəraitdə yaşaya bilmir və həmin proses onlara və kürütökməyə neqativ təsir göstərir. Xəzər dənizinin əsas su təminatçısı olan Volqa çayında da vəziyyət ürəkaçan deyil. Volqa çayının mənsəbində qurulan şlüzlər və dambalar suyun itkisinə yol açır və bu da Xəzərin su ilə təminatında əlavə problemə çevrilir. Volqa çayı Xəzərin su ehtiyatının təxminən 85 faizini təmin etdiyindən, bu, suyun çəkilməsinə yol açıb. Digər tərəfdən, bir çox alimlər qlobal istiləşmə fonunda Xəzər dənizinin ekoloji fəlakət zonasına çevrilməsini istisna etmir. Dənizin quruması onun İran hissəsində özünü daha qabarıq büruzə verir. Artıq bu səbəbdən dənizin İrana aid hissəsində bəzi limanlar yararsız hala düşüb. İranın şimal-şərqində yerləşən Gülüstan əyalətindəki Gez limanı istifadəyə yararsız hala düşüb, Türkmən şəhərindəki Türkmən limanı isə öz əvvəlki əhəmiyyətini itirib. Gez ərazisində 40-50 il əvvələ qədər mayak kimi istifadə olunan tikili, sular çəkildiyindən, artıq adi qüllə rolunu oynayır. İran bildirir ki, proses davam edərsə, Xəzər dənizindəki Gürgan körfəzi quruya bilər. Bu körfəzin quruması isə əyalətdə qum fırtınasına yol açacaq. Bundan əlavə, bir sıra təbii fəlakətlərin olması da qaçılmazdır.
Qeyd edək ki, İranın Gülüstan əyalətinin 131 kilometr sahil zonası var. 100 il əvvəl İmam Xomeyni limanına gələn mallar Türkmən limanı vasitəsilə Bakı limanına göndərilərək SSRİ ilə ticarət əlaqələri qurulurdu. Suların çəkilməsindən sonra isə həmin ərazilər qumsallıqlara çevrilib.
Tahir TAĞIYEV
