Koronavirus pandemiyası və bu səbəbdən tətbiq edilən məhdudiyyətlər dünya iqtisadiyyatına mənfi rakursdan təsir göstərməkdə davam edir. Elə bu səbəbdəndir ki, dünyanın bir çox ölkələrində iqtisadi azalma müşahidə edilir. Məsələn, pandemiya Cənub-Şərqi Asiya dövlətlərinin iqtisadiyyatına böyük zərbə vurub. Bu ölkələrin bir çoxu iqtisadi tənəzzül dövrünü yaşayır. Bunu həmin ölkələrin cari ilin yanvar-mart ayları üzrə ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsalı barədə göstəriciləri də təsdiq edir.
Regionun ən böyük iqtisadiyyatlarından birinə malik İndoneziyada artıq dördüncü rübdür ki, ÜDM illik göstəricidə davamlı olaraq azalmaqdadır. Paytaxt Cakartada və ətraf rayonlarda koronavirus pandemiyasına görə tətbiq edilən məhdudiyyətlər bütün ölkə üzrə istehlakın azalmasına səbəb olub. Filippin və Tailand iqtisadiyyatlarında da azalma qeydə alınıb. Belə ki, Filippində bu göstərici 4,2 faiz, Tailandda isə 2,6 faiz aşağı düşüb. Eyni zamanda, Malayziyada da artıq dördüncü rübdür ki, azalmanın davam etdiyi, ölkə iqtisadiyyatının 0,5 faiz gerilədiyi bildirilir. Yaponiyada ikinci fövqəladə vəziyyət rejiminin tətbiqindən sonra cari ilin yanvar-mart aylarında ÜDM istehsalı əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb. Belə ki, ölkə üzrə ÜDM istehsalı illik göstərici üzrə real ifadədə əvvəlki rüblə müqayisədə 5,1 faiz azalıb. Latın Amerikası, Afrika ölkələri, Asiyanın bir çox dövlətlərində də iqtisadi azalma qeydə alınır.
MDB məkanında da vəziyyət ürəkaçan deyil. Burada Tacikistan, Ermənistan, Belarus, Ukrayna və digərlərində iqtisadi azalma tempi sürətlənib. Onlarla müqayisədə Azərbaycanda vəziyyətin daha qənaətbəxş olması qeydə alınır. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Vüqar Bayramov da qeyd edir ki, bu ilin ilk 4 ayında Azərbaycan iqtisadiyyatında azalma tempinin səngiməsi müşahidə olunub. Millət vəkili bildirib ki, 2021-ci ilin yanvar-aprel aylarında ölkədə 25 milyard 78 milyon manatlıq və ya əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 0,2 faiz az ümumi daxili məhsul istehsal olunub: "Azalma daha çox iqtisadiyyatın neft-qaz sektoru ilə bağlı olub. Belə ki, iqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 8,4 faiz azalıb. Bu müddətdə isə qeyri neft-qaz sektorunda 4,1 faiz artım qeydə alınıb. Qeyri-neft sektorundakı artım neft sənayesindəki azalmanı xeyli dərəcədə balanslaşdıra bilib". V.Bayramovun sözlərinə görə, qeyri-neft sektorunda iqtisadi aktivliyin yüksəlməsi, həmçinin, bu ilin yanvar ayından sonra sərt karantin tədbirlərinin tətbiq edilməməsilə bağlıdır: "Son 4 ayda Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargahın sərt karantin tədbirlərinə getmədən yoluxma sayını optimallaşdıra bilməsi təqdirəlayiq haldır. Xüsusən nəzərə almaq lazımdır, əksər ölkələr, o cümlədən qardaş Türkiyə yaz aylarında sərt karantin tətbiq etmək məcburiyyətində qaldı. Bu baxımdan, real sektorda minimum məhdudiyyətlərlə Azərbaycanda yoluxma sayının azaldılmasına nail olunması müsbət haldır". Deputat təklif edib ki, bu baxımdan, epidemioloji vəziyyətə uyğun olaraq növbəti mərhələlərdə də real sektorda məhdudiyyətlərin sayının azaldılması məqsədəuyğun olardı: "Digər tərəfdən, məhdudiyyətlərin minimumlaşdırılması vaksinasiya səviyyəsindən də asılı olacaq. O baxımdan, daha intensiv vaksinasiya real sektorun daha tez tam açılmasına gətirib çıxara bilər. Vaksin ehtiyatlarımızın çox olduğunu nəzərə alsaq, bu prosesdə hər birimizin fəal iştirakı vacibdir". V.Bayramov əlavə edib ki, qeyri-neft sektorundakı artım tempini nəzərə aldıqda, Azərbaycan iqtisadiyyatının bu ilin birinci rübünü artımla başa vuracağı gözlənilir: "Məhdudiyyətlərin azaldılması iqtisadi aktivliyə müsbət təsir göstərməklə yanaşı, məşğulluğun təmini baxımdan da vacibdir. Bu baxımdan yoluxma sayının azalması davam edərsə, o zaman bir sıra məhdudiyyətlərin də aradan qaldırılacağı istisna edilmir".
Digər ekspertlər də eyni mövqedədir. Hətta Dünya Bankı koronavirus peyvəndi geniş tətbiq olunacağı halda 2021-ci ildə dünyada iqtisadi artımın 4 faiz olacağını proqnozlaşdırır. Qurum “Qlobal İqtisadi Perspektivlər” hesabatında bu artımın yalnız ölkələrin pandemiyanı ram etdiyi və sərmayələri artıran iqtisadi islahatlar aparacağı təqdirdə mümkünlüyünü bildirir. Digər müxtəlif beynəlxalq qurumların və beyin mərkəzlərinin 2021-ci il üçün makroiqtisadi ssenarilərində iqtisadi bərpanı təmin edən əsas faktor kimi vaksinasiya prosesi müəyyənləşib. İqtisadi bərpaya ən böyük risq isə pandemiyanın daha çox yayılması və gecikdirilən vaksinasiya prosesindən yaranan iqtisadi zəiflik və zəif bank sistemlərinin yarada biləcəyi maliyyə böhranı təhlükəsidir. Digər tərəfdən, zəngin ölkələrin əsasən vaksinlə təmin olunması, yəni vaksinləşmənin milliləşdirilməsi dünya əhalisini böyük risq altına atır. Ekspertlər hesab edir ki, peyvənd məsələlərində yalnız ölkələrarası əməkdaşlıq bəşəriyyəti bu bəladan xilas edə bilər. Bu mənada, vaksin uğrunda mübarizə aparan zəngin ölkələr üçün əsas prioritet öz ölkələrində bütün insanları vaksinləşdirmək yox, bütün ölkələrdə bəzi insanları vaksinləşdirmək olmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
