106 il öncə qazanılan möhtəşəm Zəfərlə adını dünya tarixinə keçilməzlik-əyilməzlik simvolu kimi həkk edən Çanaqqala tarixin ən dərin qatlarından bugünümüzə soraq gətirən arxeoloji qazıntıları ilə də məşhurdur. Belə qazıntıların aparıldığı və unikal tapıntıların əldə olunduğu məkanlardan biri də Troya antik şəhəridir.
Səfərimizin ilk günündə Bəhramtəpə kəndi, buradakı Atena tapınağını ziyarət etdikdən sonra yolumuza Troya şəhərindəki nadir eksponatların saxlandığı muzeyi gəzməklə davam etdik.
2018-ci ilin 10 noyabr tarixində ziyarətçilərə açılan muzeyin rəsmi açılışı 2019-cu ilin 18 mart tarixində baş tutub. 3 min kvadratmetrlik sərgi salonuna və 12 min 750 kvadratmetrlik inşaat sahəsinə malik muzeydə antik Troya qatlarında tapılan ən müxtəlif əşyalar sərgilənir. Buranı ziyarət etsəniz, böyük daş sərdabələrdən, qranit əşyalardan tutmuş, antik dövrün qadınlarının bəzəkli zinət əşyalarına qədər hər cür maraqlı eksponatı görmək şansı əldə edərsiniz. Muzeydə diqqəti cəlb edən daha bir unikallıq isə xüsusi mini ekranlarda Tunc dövrü insanlarının məişətini əks etdirən animasiya filmlərinin sərgilənməsidir. Bu filmlərə baxdıqca insan az qala özünü o sirli-əsatirli dövrün tam ortasında hiss edir.
Troya antik şəhəri Kaz dağı ətəklərində tarixi bir şəhərdən soraq verən qalıqların olduğu ərazidir. Çanaqqala hüdudlarında hazırda Hisarlıq adlandırılan ərazidə yerləşir. Çanaqqala boğazının cənub-qərbində, Kaz dağının şimal-qərbində yerləşən bu antik şəhər Homerin iki mənzum əsərindən biri olan “İlliada”da barəsində bəhs olunan Troya savaşının gerçəkləşməsi ilə adını tarixə yazıb.
Ərazi özündə minillərin tarixini gizlətsə də, yalnız 1870-ci illərdə alman arxeoloqu Henrix Şliman tərəfindən kəşf edilib. Lakin Çanaqqalanın Tevfikiyə kəndində aşkarlanan bu unikal tarixi məkan yad əllərin müdaxiləsilə ciddi itkilərdən də yan keçməyib. Belə ki, burada aşkar olunan tarixi əsərlərin böyük bir hissəsi ölkədən qaçırılaraq xaricə aparılıb. Hazırda Troyaya aid eksponatlar Türkiyə, Almaniya və Rusiyanın çeşidli muzeylərində sərgilənməkdədir. 1996-cı ildən Milli Park statusu alan bu əfsanəvi məkan 1998-ci ildə YUNESKO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilib.
Antik şəhərin qalınlarının olduğu məkanın Çanaqqala boğazına yaxın məsafədə yerləşməsi buranın vaxtilə bir liman şəhəri olduğunu düşünməyə əsas verir. Deyilənə görə, sonradan Karamenderes çayının axıntılarla gətirdiyi torpaq layları getdikcə şəhəri dənizdən uzaqlaşdırdığından, Troya özünün liman şəhəri kimi önəmini itirməyə başlayıb. Üstəlik, burada yaşanan təbii fəlakətlər və hücumlar nəticəsində yerli əhali şəhəri tərk edib. Lakin troyalıların burada hökmranlıq dönəmi heç də az olmayıb, 5 əsrlik bir dövrü əhatə edir. Belə ki, Sardis kökənli Heraklid xanədanının yerinə keçən Troya krallığı Anadoluya 505 il hökmranlıq edib. Onların hökmranlığının ardından burada Lidyalıların, İonların, Kimmerlərin, Frigyalıların, Miletlilərin hökm etdiyi dönəmlər olsa da, miladdan öncə 546-cı ildə şəhər Farsların istilasına məruz qalıb. Hətta Böyük İsgəndərin Farslara qarşı döyüşdüyü zaman bu şəhərə gəldiyi və şəhəri ziyarət sırasında əynindəki zirehini buradakı Atena tapınağına bağışladığı barədə məlumatlar tarixi qaynaqlarda yer alıb. Rəvayətə görə, miladdan öncə 334-cü ildə İsgəndər Kiçik Asiyaya yürüş edərkən ilk olaraq məhz bu tapınağı ziyarət edib.
Eynilə tarixi mənbələr Fars hökmranlığı dönəmində imperator Serhasın çıxdığı Yunanıstan səfərində Çanaqqala boğazını keçməzdən öncə Troyaya gələrək burada qurban kəsməsi barədə də xəbər verir. Digər bir mənbə miladdan öncə 480-ci ildə Fars kralı Xerxesin Hellaspontine bölgesinden Yunanistana yürüş edərkən Atena tapınağında 1000 sığır qurban etdiyi bildirilir. Qurban demişkən, şəhərin qalıqları arasında gəzdiyimizdə iki yanaşı quyu diqqətimizi cəlb etdi. Bələdçimizin bildirdiyinə görə, onlardan biri sıradan su quyusu olub, digəri isə qurbanlar kəsilərkən onun qanının axıdılması üçün nəzərdə tutulub.
Şəhərin tarixinin ən maraqlı tərəfi onun tam tam fərqli dönəmlərdə yeddi dəfə yenidən qurulması barədə deyilənlərdir. Bunun əlamətlərini şəhər qalıqlarını gəzərkən də görmək mümkündür. Tarixi qaynaqlar şəhərin ilk dəfə miladdan öncə 3-cü minillikdə qurulduğunu göstərir. Tarixə Tunc dövrü kimi keçən o dönəmdə şəhər ticarət sahəsində çox inkişaf edir. Əsas səbəb isə burada Çanaqqala boğazının yerləşməsi ilə bağlı idi, çünki ticarət gəmilərinin Egey dənizindən Qara dənizə çıxışı üçün bu boğaz unukal imkan yaradırdı. Şəhərin yeddi dəfə yenidən qurulması da onun məhz ticari anlamda çox əlverişli coğrafiyada yerləşməsilə əlaqələndirilir. Şəhərin ilk qatı 300 metrə yaxın bir dərinlikdə aşkarlanıb. Burada hündür divarlar və bürclərlə əhatələnmiş 20-yə yaxın evin olduğu kişik bir qalanın yerləşdiyi güman edilir.
Alman arxeoloqu Henrix Şlimanın 1871-ci ildə apardığı qazıntılar zamanı hətta şəhərin 33 qat qalıqlarının aşkar olunması barədə deyilənlər isə daha maraqlıdır. Məlum olur ki, şəhər zaman-zaman dağıntılara və hücumlara məruz qaldıqdan sonra məhz coğrafi əhəmiyyəti sayəsində dönə-dönə yenidən qurulub, hər dəfəsində isə qala divarları və bürclər daha möhkəm və dayanıqlı materiallar əldə edilərək inşa olunub və elə bu səbəbdən, qalıqlar şəklində olsa da, günümüzə qədər gəlib çatıb. Qalıqlarının incələnməsi nəticəsində o da məlum olub ki, şəhər təkcə hücumlar nəticəsində dağılmayıb, burada bəzi hallarda təbii fəlakət və digər hallar da öz sözünü deyib. Məsələn, bir mənbəyə görə, miladdan öncə 1250-ci ildə burada baş verən güclü zəlzələ sözün həqiqi mənasında daşı daş üstündə qoymayıb. Daha bir dönəmdə - miladdan öncə 1184-cü ildə isə şəhərin güclü yanğın və qətliamlar nəticəsində yanıb külə döndüyü bildirilir ki, bunun da Troya savaşı nəticəsində baş verdiyi deyilir. Həmin savaşı isə Homer özünün “İlliada” dastanında təsvir edir.
