Ukrayna-Rusiya müharibəsinin dördüncü ilini arxada qoyduğumuz bir dövrdə sülh danışıqlarının ətrafında yeni bir gərginlik meydana çıxıb. Bu dəfə cəbhə xəttindəki döyüş yox, diplomatik kürsülərdəki söz mübadiləsi diqqəti cəlb edir. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskinin ABŞ vasitəçiləri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerə yönəltdiyi tənqid, səthi baxışda protokol məsələsi kimi görünsə də, əslində daha dərin siyasi dinamikaların ifadəsidir.
Uitkoff və Kuşnerin Moskvaya gedib, sonra Kiyevə gəlməməsi Zelenski tərəfindən "hörmətsizlik" kimi dəyərləndirilib. Bu ifadə diplomatik dildə olduqca ağır bir ittihamdır. Belə bir addım simvolik cəhətdən nə demək olurdu? Vasitəçilik prosesinin hər iki tərəfə eyni məsafədə tutulması, yəni tərəfsizlik prinsipi pozulmuş sayılır. Moskva əvvəlcə ziyarət edildikcə, Kiyev bir növ ikinci dərəcəli tərəf mövqeyinə düşür. Zelenski bu görüntüyə qarşı çıxmaqla həm öz seçici auditoriyasına, həm də Avropaya mesaj verir: Ukrayna vasitəçilər tərəfindən ötüşdürülən tərəf deyil.
Bununla belə, Zelenskinin eyni açıqlamada "danışıqların yerinə yox, nəticəsinə önəm verdiyini" vurğulaması onun oyununun daha mürəkkəb olduğunu göstərir. O, körpüləri yandırmır. Taktiki narazılığını bildirərkən strateji çərçivəni qoruyur. Bu tarazlıq Ukrayna liderinin hazırki ən böyük siyasi sənətidir: nə tamamilə boyun əymək, nə də açıq müxalifətə keçmək.
Rusiya tərəfinin Donbasdan Ukrayna qoşunlarının çıxarılması tələbinə Zelenskinin verdiyi cavab isə daha kəskin və birmənalıdır. "Bu, strateji məğlubiyyət olardı" - bu cümləni sadəcə hərbi termin kimi deyil, siyasi varlıq məsələsi kimi oxumaq lazımdır. Ukrayna üçün Donbasdan hərbi çəkilmə yalnız ərazinin itirilməsi deyil, eyni zamanda döyüşən ordunun mənəvi süqutunun rəsmiləşdirilməsi, 4 illik müqavimətin mənasızlaşdırılması deməkdir. Zelenski özü də bunu bilir, cəmiyyəti də bilir, Qərb tərəfdaşları da bilir.
Cəbhə xəttinin dondurulması isə Zelenskinin irəli sürdüyü alternativ formuladır. Bu formul bir çox cəhətdən məntiqlidir: müharibəni sürətlə dayandırır, Ukrayna qoşunlarının mövcud mövqelərini qoruyur və gələcəkdə yenidən müzakirə imkanını açıq saxlayır. Lakin Zelenski özü bu formulun da zəif nöqtəsini etiraf edir: cəbhə xəttini kim təmin edəcək? Əgər Qərb qüvvələri fiziki iştirak etməsə, Rusiyanı saziş pozulduqdan sonra yeni hücumdan nə saxlayacaq? Bu sual, əslində, Ukraynanın bütün sülh danışıqlarındakı strateji xəttinin qayəsidir: zəmanətsiz sülh, sülh deyil, yalnız növbəti müharibəyə hazırlıq fasiləsidir.
Tramp administrasiyasının bu prosesdəki rolu isə öz daxilindəki ziddiyyətlərdən azad deyil. Bir tərəfdən Vaşinqton sülhün əldə edilməsinə ciddi maraqlıdır, çünki bu, Trampın seçki kampaniyasında verdiyi ən böyük vəd idi. Digər tərəfdən Uitkoff kimi vasitəçilərin Kremllə nisbətən yumşaq dil işlətməsi Ukrayna tərəfini narahat edir. Fevraldan bu yana danışıq prosesinin İranla münaqişə səbəbilə donması isə vəziyyəti daha da qeyri-müəyyən etdi. Belə bir mühitdə Kiyev-Vaşinqton münasibəti sınaqdan keçir.
Bununla belə, "Ukrayna Tramp komandısından əlini üzür" tezasini məqbul saymaq tezdir. Bu münasibətin dayandığı əsas reallıq dəyişməyib: ABŞ dəstəyi - silah, maliyyə, kəşfiyyat paylaşımı - Ukrayna üçün hərbi müqavimətin əsas şərtidir. Avropanın siyasi həmrəyliyi əhəmiyyətlidir, lakin Vaşinqtonun hərbi potensialını əvəz etmir. Buna görə Ukrayna üçün ABŞ-la açıq qırılma nə strateji baxımdan ağlabatan, nə də icra edilə biləndir.
Zelenskinin məqsədi fərqlidir: o, Tramp adminstraiyasını daxilindən formalaşdırmağa çalışır. Hər bir tənqid, hər bir ictimai çıxış onun üçün bir alətdir - o, Qərb ictimaiyyətinə, Avropa liderlərinə, hətta ABŞ Konqresinə "biz burada unudulmaq istəmirik" mesajını çatdırmaq istəyir. Bu mesajın hədəf auditoriyası Trampın özü deyil, Trampı məhdudlaşdıra biləcək çevrələrdir.
Nəticə etibarilə, Ukrayna-ABŞ münasibəti indiki mərhələdə sınaq keçirir, lakin qırılma nöqtəsinə çatmayıb. Zelenski oyunu həddindən artıq mürəkkəb şəraitdə oynayır: işğal altındakı ərazilərini geri almaq istəyir, amma müzakirə masasından da uzaq qala bilməz, ABŞ-a ehtiyacı var, amma şərtsiz tabeliyə hazır deyil. Bu tarazlığı qorumaq onun üçün hərbi cəbhədə qalıb-qalmamaq qədər həyati əhəmiyyət daşıyır.
Akif NƏSİRLİ
