Bəhruz Quliyev: "Onun siyasəti klassik diplomatiya çərçivələrini aşaraq, daha çox taktiki manevrlər və psixoloji təzyiq üzərində qurulub"
Türkiyə mediasında bəzi şərhçilər və qəzetçilər müzakirəyə belə bir fikir atıblar ki, məsələ heç də bu qədər sadə deyil və Trampın hansısa planı var, ola bilməz ki, Tramp əvvəlini-axırını düşünmədən hərəkət edir və sair. Sanki Tramp elə bir ssenari ilə oynayır ki, onun hələ bilinməyən tərəfləri var.
Bu nə qədər doğru yanaşmadır?
Bu yanaşmada müəyyən həqiqət payı var, amma onu mütləqləşdirmək də təhlükəlidir.
Trampın siyasi üslubu klassik diplomatiyadan fərqlənir. O, qərarları tez verir, bəyanatları kəskin olur, sonra geri çəkilir və ya tam əksini deyir. Bu, kənardan “düşünülməmiş” kimi görünə bilər. Amma Trampın biznes və siyasət təcrübəsi göstərir ki, o, xaos yaratmaqla qarşı tərəfi çaşdırmaq, bazarlıq mövqeyini gücləndirmək taktikasından istifadə edir. “Dəli adam nəzəriyyəsi” deyilən bir şey var: qarşı tərəf sənin nə edəcəyini bilməyəndə güzəştə daha meylli olur.
Ukrayna məsələsində də Trampın əsas məqsədi aydındır: müharibəni tez bitirib “sülh gətirən prezident” imici qazanmaq və diqqəti Çin, İran, daxili iqtisadiyyata yönəltmək. Bunun üçün ona həm Kiyev, həm Moskva lazımdır. Uitkoff və Kuşnerin Moskvaya getməsi, Kiyevə gecikməsi də bu planın parçası ola bilər. Tramp əvvəlcə Rusiyanı masaya gətirib nə verə biləcəyini öyrənir, sonra Ukraynanı fakt qarşısında qoymaq istəyir. Yəni “gizli ssenari” deyilən şey əslində sadə bazarlıqdır: kimə təzyiq etsəm, daha tez nəticə alaram.
Amma bunu “Trampın hər addımı 10 il əvvəldən hesablanmış dahiyanə planıdır” kimi təqdim etmək yanlışdır. Tramp impulsivdir. İranla müharibə, İsrail lobbisi, seçicilərin əhvalı, neft qiyməti, Konqresdəki vəziyyət - bunların hamısını illər əvvəldən hesablamaq mümkün deyil. O, vəziyyətə görə manevr edir. Dünən Zelenskini tərifləyir, sabah “pullarımızı yeyir” deyir. Bu, plan yox, taktiki çeviklikdir.
Türkiyə mediasında yayılan “Trampın böyük planı var” fikri həm də psixoloji rahatlamadır. İnsanlar xaosu qəbul etməkdənsə, “bunun arxasında bir ağıllı dizayn var” deməyə üstünlük verir. Çünki nəzarətsizlik qorxu yaradır. Halbuki beynəlxalq siyasətdə çox şey məhz improvizə, səhv, təsadüf nəticəsində baş verir.
Doğru yanaşma ortadadır: Trampın ümumi hədəfi var: ABŞ-ın resurslarını Avropadan çəkib Sakit okeana yönəltmək, Ukraynanı tez bağlamaq. Amma bu hədəfə gedən yol düz xətt deyil. O, test edir, təzyiq edir, geri çəkilir, yenidən hücuma keçir. Bəzən alınır, bəzən yox. “Bilinməyən tərəflər” varsa da, onlar çox vaxt Trampın özü üçün də bilinməzdir, çünki reaksiyalara görə qərar verir.
Yəni Tramp düşünmədən hərəkət etmir, amma onun düşüncəsi şahmat qrossmeysteri kimi 20 gediş sonranı hesablamaq deyil. Daha çox poker oyunçusuna oxşayır: əlindəki kart zəif olsa da, üz ifadəsi ilə qarşısındakını basır. Tutsa, qazanır. Tutmasa, yeni əl paylanır...
"Bugünkü beynəlxalq münasibətlər sistemində müşahidə etdiyimiz əsas tendensiyalardan biri də siyasi liderlərin fərdi üslubunun qlobal proseslərə birbaşa təsir imkanlarının artmasıdır. Donald Tramp bu baxımdan ən parlaq və eyni zamanda ən mübahisəli fiqurlardan biridir. Onun siyasəti klassik diplomatiya çərçivələrini aşaraq daha çox taktiki manevrlər və psixoloji təzyiq üzərində qurulub."
Bu fikirləri "Səs" qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev deyib.
Ekspert qeyd edib ki, Türkiyə mediasında səsləndirilən “gizli plan” yanaşması müəyyən qədər maraqlı olsa da, reallıq ondan ibarətdir ki, Trampın davranış modeli daha çox qeyri-müəyyənlik yaratmaq üzərindən qurulan siyasi texnologiyadır. Bu, qarşı tərəfi çaşdırmaq və danışıqlarda üstünlük əldə etmək məqsədi daşıyır. Lakin bu yanaşmanı dərin və uzunmüddətli strateji konsepsiya kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
"Hesab edirəm ki, bu gün dünya siyasətində baş verən proseslər göstərir ki, fərdi lider faktorunun artması ilə yanaşı, institusional siyasətin rolu da zəifləməyib. Ona görə də Trampın addımlarını yalnız şəxsi üslub kontekstində deyil, həm də ABŞ-ın ümumi geosiyasi maraqları çərçivəsində təhlil etmək daha obyektiv yanaşma hesab olunmalıdır", - deyə B.Quliyev əlavə edib.
Akif NƏSİRLİ
