Bu mübahisənin kökündə “atəşkəs” anlayışının necə başa düşülməsi dayanır. Donald Tramp Putinin bir həftəlik fasiləyə razılaşdığını deyərkən, görünür, bunu ya ümumi zərbələrin azalması, ya da xüsusilə ən ağır hücumların müvəqqəti dayandırılması kimi qiymətləndirir. Onun mövqeyi əsasən şəxsi danışığa və siyasi etimada söykənir. Tramp üçün Putinin “sözünü tutması” o deməkdir ki, əvvəlki günlərlə müqayisədə hücumların miqyası dəyişib və müəyyən dövrdə tammiqyaslı dağıdıcı zərbələr olmayıb.
Amma Ukrayna tərəfinin yanaşması tamam fərqlidir və daha çox sahədə qeydə alınan faktlara əsaslanır. Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələrinin açıq hesabatları göstərir ki, yanvarın son günlərindən fevralın əvvəlinə qədər Rusiya hücumları fasiləsiz davam edib. Məsələn, 26 yanvar gecəsi Ukraynaya 138 hücum dronu buraxılıb, növbəti 24 saatda bu rəqəm 135 olub. 28 yanvarda 146 dron və bir “İskəndər-M” raketi istifadə edilib. 29 yanvarda 105 dron, 30 yanvarda isə 111 dron və yenidən bir ballistik raket qeydə alınıb. Bu rəqəmlər hücumların tam dayandırılmadığını açıq şəkildə göstərir.
Yalnız fevralın 1-i və 2-si gecələrində nisbi azalma müşahidə olunub. Birinci gecə 85, ikinci gecə isə 90 dron hücumu qeydə alınıb. Bu azalma Trampın “fasilə” kimi dəyərləndirdiyi dövrə uyğun gəlir, lakin hərbi baxımdan bu, atəşkəs yox, sadəcə intensivliyin müvəqqəti azalmasıdır. Üstəlik, 2 fevral gecəsindən etibarən Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturuna zərbələri yenidən bərpa edib. Xarkov, Sumı, Dnepropetrovsk və Çerkası vilayətlərində enerji obyektlərinin vurulması “enerji atəşkəsi”nin də real olmadığını göstərib.
Fevralın 3-nə keçən gecə vəziyyət daha da kəskinləşib. Ukrayna rəsmilərinin məlumatına görə, bu hücumlarda ümumilikdə 450-yə yaxın dron və 60-dan çox raket istifadə olunub. Bu artıq bir neçə günlük nisbi azalmadan sonra hücumların yenidən geniş miqyas aldığını göstərir. Zelenskinin “Putin sözünə əməl etmədi” deməsi məhz bu faktlara əsaslanır. Onun üçün əsas meyar sözlü razılaşma yox, real təhlükəsizlik və infrastruktura dəyən zərərdir.
Nəticədə ortaya belə bir mənzərə çıxır: Tramp siyasi səviyyədə Putinin verdiyi vədə və hücumların qismən azalmasına istinad edir, Zelenski isə hərbi statistika və sahədə baş verən real hücumları əsas götürür. Analitik baxımdan faktlara söykənən məlumatlar daha ölçülə bilən və yoxlanıla biləndir. Dron və raketlərin sayı, tarixlər və hədəflər göstərir ki, həmin dövrdə tam atəşkəs olmayıb, yalnız qısa müddətli və məhdud azalma müşahidə olunub. Buna görə də “kimin dediyi düzdür” sualına cavab verərkən, müharibə şəraitində obyektiv göstəricilər olan hərbi hesabatların siyasi bəyanatlardan daha etibarlı mənbə sayıldığını demək olar.
Yəqin ki, bu statistik hərbi hesabatlar Trampa da məlumdur, elə isə o, nəyə gırə deyir ki, Putin sözünü tütdu?
Bu sual çox məntiqlidir və əslində məsələ də elə buradan başlayır. Böyük ehtimalla bu hesabatlar Trampa da məlumdur, çünki ABŞ kəşfiyyatı və Pentaqon Ukraynadakı hər bir dron və raket zərbəsini Ukraynadan da daha detallı izləyir. Yəni Trampın məlumatdan xəbərsiz olması inandırıcı deyil. Deməli, onun “Putin sözünü tutdu” deməsinin səbəbini başqa yerdə axtarmaq lazımdır.
Birinci səbəb atəşkəs anlayışının Tramp və Zelenski tərəfindən fərqli başa düşülməsidir. Tramp Putinin tam hücumları dayandıracağını yox, ən ağır və genişmiqyaslı zərbələri müvəqqəti azaltacağını nəzərdə tutduğunu düşünə bilər. Yəni gündə 100–150 dronlu hücumlar əvəzinə nisbətən daha az sayda hücumların olması onun üçün “sözün tutulması” kimi görünə bilər. Halbuki Ukrayna üçün bir dron belə atəşkəsin pozulması deməkdir.
İkinci səbəb Trampın bu prosesi siyasi alət kimi təqdim etməsidir. O, Putinə təsir göstərə bildiyini, şəxsi əlaqələr vasitəsilə ən azı qısa müddətli də olsa, hücumların tempini dəyişdiyini göstərmək istəyir. “Putin sözünü tutdu” ifadəsi Trampın özünü danışıqlara qadir lider kimi göstərməsinə xidmət edir. Bu, faktiki vəziyyətdən çox siyasi mesajdır.
Üçüncü məqam odur ki, Tramp Putini tam qarşısına almaq istəmir. Əgər o açıq şəkildə desə ki, Putin verdiyi sözü pozub, bu, gələcək danışıqlar üçün körpüləri yandırmaq demək olar. Ona görə də o, reallığı yumşaq formada təqdim edir, hücumların davam etdiyini desə belə, bunu “vaxt bitdikdən sonra yenidən başladı” kimi çərçivələyir.
Nəhayət, Tramp daxili auditoriyaya da oynayır. O, “mən olsaydım bu müharibə başlamazdı” tezisini gücləndirmək üçün göstərmək istəyir ki, hətta indi də Putinə təsir edə bilir. Bunun üçün isə qismən doğru, qismən isə siyasi dildə şərh olunmuş bir tablo yaradır.
Yəni məsələ Trampın faktları bilməməsində deyil. O faktları fərqli şərh edir və onları siyasi məqsədlərinə uyğun təqdim edir. Zelenski isə siyasi ritorikadan yox, birbaşa raketlərin və dronların düşdüyü şəhərlərdən danışır. Bu iki yanaşma arasındakı fərq də ziddiyyətin əsas səbəbidir.
Akif NƏSİRLİ
