Gənclərin kütləvi olaraq elmə gəlməsi, elmlə məşğul olması bütün elm tutumlu ölkələrdə diqqət mərkəzindədir. Azərbaycanda da dövlət səviyyəsində gənclərin elmə axın etməsinə böyük diqqət var.
Bu gün elmin bütün sahələri üzrə dissertantların və doktorantların çoxu çalışır ki, elmi rəhbəri yüksək vəzifə tutsun, elmi-tədqiqat institutunun direktoru, ali məktəb rektoru, millət vəkili olsun. Bunun da özünün xüsusi səbəbləri var. Bir sıra gənclər elə bilirlər ki, elmi rəhbəri rektor, direktor, prorektor, millət vəkili olarsa, o, sorğu-sualsız elmi iş müdafiə edə bilər. Yəni hər yerdə onların qarşısında “yaşıl işıq” yana bilər.
Ümumiyyətlə, hələ Sovet dövründən başlayaraq yüksək dövlət vəzifələri tutan, eləcə də ali məktəb rektorları, prorektorları və elmi-tədqiqat institutu rəhbərləri elmi rəhbərliyə meyl edirlər. Əlbəttə, kifayət qədər məşğul olan, inzibati işdə çalışan insanların işdən baş qaldırıb dissertantla, doktorantla maraqlanmağa vaxtı olmur. Azərbaycanda mövcud olan bu təcrübə özünü doğrultmur. Yəni rektor, prorektor, eləcə də elmi-tədqiqat institutlarının direktorlarının elmi rəhbər kimi görsənməsi elmə heç bir fayda vermir. Onların elmi rəhbri olduğu dissertantlar, doktorantlar daha çox əziyyət çəkirlər.
İdris Abbasov: “Rektor, prorektor, dekan, elmi-tədqiqat institutunun rəhbəri elmi rəhbərlik vəzifəsini icra edə bilmirlərsə...”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İdris Abbasov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, elmi rəhbər vəzifəsi çox ciddi, məsuliyyətli bir vəzifədir. İ.Abbasov hesab edir ki, vəzifəli şəxslərin elmi rəhbər olması təcrübəsi özünü doğrultmur. “Elmi rəhbər olmaq məsuliyyətini öz üzərinə götürən hər hansı bir alim, bir şəxs işin ciddiyyətini də dərk etməlidir. Elmi rəhbərliyi burada kateqoriyalara bölməyə gəlincə, təbii ki, rektor, prorektor, institut direktoru elmi rəhbərlik edə biləcəksə, bu işi boynuna götürə bilər, amma daşıdığı inzibati vəzifə buna imkan vermirsə, o bu məsuliyyətli işdən uzaq olmalıdır. Əgər söhbət real elmi rəhbər olmaqdan gedirsə, bu belə də olmalıdır. Yoxsa, adı formal olaraq elmi rəhbər kimi qeyd edilirsə, o, formal olaraq da bu vəzifəni daşıyacaq. Elmi rəhbər dissertanta, doktoranta yol göstərməli, onun dissertasiyasının plan-praspektindən tutmuş, ta ki, işin icra prosesinə, ədəbiyyatlardan necə istifadə edilməsinə, araşdırma prosesində qarşıya çıxan hər hansı bir problemə görə dissertantın yanında olmağa qədər bir vəzifə daşımalıdır. Elmi rəhbər işinə təssüf ki, çox zaman barmaqarası baxılır. Bu bir ənənə halını alıb”.
İ.Abbasov qeyd edir ki, bəzən bir nəfər 10-20 doktoranta, dissertanta elmi rəhbərlik edir. Onun sözlərinə görə, dissertasiyaların çoxunun qeyri-elmi olması, elmi tələblərə cavab verməməsi məhz elmi rəhbərliyin aşağı səviyyədə yerinə yetirilməsi ilə bağlıdır. “Rektor, prorektor, dekan, elmi-tədqiqat institutunun rəhbəri elmi rəhbərlik vəzifəsini icra edə bilmirlərsə, əlbəttə, geri çəkilməlidirlər. Bunu da həyata keçirmək çətin deyil. Doktorantları, dissertantları da maarifləndirmək lazımdır ki, elmi rəhbərin vəzifəsi nədən ibarətdir. Bəzən elə rektorların, akademiklərin, vəzifə sahiblərinin adını “elmi rəhbər” qoyurlar ki, müdafiə prosesində az maneə ilə üzləşsinlər. Yənu bu filankəsin doktorantı, dissertantıdır və tez müdafiə etsin. Belə hallar da çox olur. Bəzən dissertant fikirləşir ki, filan rektorun, prorektorun adını qeyd etsəm, onun nüfuzu çox olduğu üçün mənə bir söz deyən olmayacaq. Bu cür naqisliklər həddən artıq çoxdur və biz bunları düzgün dəyərləndirməliyik və bu süni problemləri aradan qaldırmağa çalışmalıyıq” - deyə İ.Abbasov qeyd etdi.
Məhərrəm Zülfüqarlı: “Universitet rektorlarının, prorektorların, yaxud elmi-tədqiqat institutu direktorlarının elmi rəhbər olması təcrübəsi özünü heç cür doğrultmur”
Professor Məhərrəm Zülfüqarlı da hesab edir ki, rektor, prorektor və elmi müəssisə rəhbərlərinin elmi rəhbər olması düzgün deyil. Onun bildirdiyinə görə, bir şəxsin məsuliyyətli bir vəzifədə işləməsi onun elmi rəhbər olmasına mane olur. Amma bəzilərinin buna baxmayaraq, elmi rəhbər olmağa iddialı olduğunu deyən M.Zülfüqarlı hesab edir ki, elmi müəssisə rəhbəri, rektor, prorektor ona tapşırılan vəzifənin icrası ilə məşğul olsa, daha yaxşı olar. “Yəqin məlumatınız var, Prezident Administrasiyası tərəfindən məmurların elmi iş müdafiə etməsinə qadağa qoyulub. Yəni vəzifədən sui-istifadə edib elmi iş müdafiə etmələrinə icazə verilmir. Amma bəziləri yenə də edirlər. Məmurların çoxu ona görə elmi iş müdafiə edirlər ki, vəzifədən çıxandan sonra hansısa kafedrada, elmi idarədə rəhbər işləsinlər, elmlə məşğul olsunlar. Bu da əsl elmlə məşğul olanlara müəyyən maneələr yaradır. Sizin mövzunuza gəlincə, tamamilə razıyam ki, bir adam məsul vəzifə daşıyırsa, onun elmi rəhbər olması düzgün deyil. Ümumiyyətlə, universitet rektorlarının, prorektorların, yaxud elmi-tədqiqat institutu direktorlarının elmi rəhbər olması təcrübəsi özünü heç cür doğrultmur. Onlar öz işçilərini doğru-düzgün qəbul edə bilib, onların problemi ilə məşğul ola bilmirlərsə, dissertantla, doktorantla necə məşğul olacaqlar? Hesab edirəm ki, kimlərəsə rektor, prorektor, elmi müəssisə rəhbəri, millət vəkili olduğuna görə deyil, əsl elm adamı olduğu üçün doktorantın, dissertantın elmi rəhbərliyini həvalə etmək lazımdır”.
M.Zülfüqarlının qeyd etdiyinə görə, vəzifəli elmi rəhbərin doktorantına, dissertantına münasibəti yaxşıdırsa, “get rəyi özün yaz, mən qol çəkim” deyir. “Yəni müxtəlif vəzifə tutan elmi rəhbərlərin heç rəyi oxumağa, dissertasiya ilə tanış olmağa vaxtı olmayacaq. Bu da elmin səviyyəsini aşağı salır” - deyə professor Zülfüqarlı bildirdi.
İradə SARIYEVA
