İdris Abbasov: “Elmi rəhbərlərin öz dissertantlarının yazdığı dissertasiyanı oxumaması artıq bir ənənə halı alıb” İlqar Orucov: “Elmi rəhbər dissertantın işinə biganə, səhlənkar yanaşırsa iddiaçı məsələ qaldırıb onu elmi rəhbərlikdən uzaqlaşdıra bilər”
Elm bütün ölkələrdə əsas sahələrdən biri kimi inkişaf etdirilir və elm adamları elmə daha böyük töhfələr verməyə maraq göstərirlər. Elm tutumlu ölkələrdə alimlərin elmə, elm üçün yeni nəsil kadrlar yetişdirməyə tamamilə fərqli yanaşırlar. Bizdə isə bu məsələyə yanaşmada xeyli neqativliklər var ki, bu da Sovet dövründən qalan acı mirasdır.
Çağdaş Azərbaycan elminin qarşısında tamamilə yeni şərtlər qoyulsa, elmdən müasir dünyanın çağırışlarına cavab verməsi tələb olunsa da, çox az sayda elmi müəssisələr və çox az sayda elm adamları bu çağırışlara cavab vermək əzmindədir.
Bu gün Azərbaycanda elmi rəhbərlərin öz dissertantlarının yazdıqları elmi işlərə barmaqarası baxması ənənəsi var. Bu ənənəni Sovet dövründən bu günə qədər daşıyan bəzi elmi rəhbərlərin fikrincə, dissertantın yazdığı elmi işi oxumaya da bilər, elmi işin məzmununu bilməsi kifayətdir ki, o buna rəy yazıb müdafiə şurasına təqdim edilməsinə yol açsın.
Müdafiə şuralarında işləyən alimlərin bir neçəsi bizimlə söhbətində bildirib ki, təqdim edilən dissertasiya işlərinin bir hissəsində bəzən Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhinə müəyyən fikirlər olur, dissertasiyada ideoloji səhvlər müşahidə edilir. Alimlərin sözlərinə görə, o halda dissertasiya işləri geri qaytarılır və dissertanta onun üzərində yenidən işləmək, səhvləri düzəltmək tövsiyə olunur. Bu kimi neqativ halların elmi rəhbərlərin dissertasiyalarla tanış olmaması ilə əlaqədar olduğunu deyən alimlər hesab edir ki, elmi rəhbərlərin çoxu “dissertasiyanın həcmi böyükdür, onu oxumaq üçün vaxtım yoxdur” deyirlər. Əlbəttə, elmi rəhbər bir deyil, iki, üç elmi müəssisədə müxtəlif vəzifələr tutduqda, üstəlik də, deputat olduqda onun dissertantla maraqlanmağa vaxtı olmayacaq. Elmi rəhbərlərin bir qismi vəzifə adamları olduqları üçün onların dissertantları ilə əsasən köməkçiləri maraqlanırlar. Ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycanda Sovet dövründə də elmi rəhbər-dissertant münasibətləri əsasən bu cür olub. Dissertant elmi işini oxutmaq üçün bəzən elmi rəhbərin ardınca günlərlə gəzib-dolaşıb ki, bəlkə rəhbərinin dissertasiya ilə tanış olmağa vaxtı oldu. Bir sıra ekspertlər qeyd edir ki, Sovet dövründə istedadlı gənclərin özlərinə başqa SSRİ respublikalarından elmi rəhbər tapması çox vaxt bu amillə əlaqədar olub.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Nəzəri Dilçilik Şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İdris Abbasov baki-xeber.com-a bildirdi ki, bu gün həqiqətən də, bir çox elmi rəhbərlər dissertantlarının yazdıqları elmi işə barmaq arası baxır, çox zaman o elmi işləri oxumurlar da. Bəzi elmi rəhbərlərin öz vəzifələrinə, imkanlarına, havadarlarına, elmi titullarına arxayın olub dissertantların dissertasiyalarına biganə yanaşması Azərbaycan elminə böyük zərər vurur. “Bu hadisələr gözümün qarşısında baş verir. Bir çox elmi rəhbərlər heç dissertantla maraqlanmır. Ümumiyyətlə, bəzən elmi rəhbər heç öz dissertantını tanımır. Təəssüf ki, belə hallar da olur. Elmi rəhbərlərin öz dissertantlarının yazdığı dissertasiyanı oxumaması artıq bir ənənə halı alıb. Dissertasiyaya rəy verən elmi rəhbərin əsərdən xəbəri olmur. Dissertantın özü öz elmi işinə rəy yazıb gətirir ki, bəzi elmi rəhbərlər isə yalnız rəyə imza atırlar. Hətta rəyə imzanı da minnətlə atanlar var. Təsəvvür edin ki, bu sahədə vəziyyət çox acınacaqlıdır. Vəziyyət düzəlməlidir, bununla bağlı işlər görülməlidir” - deyə İ.Abbasov vurğuladı.
Gənc Alim Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın məsul katibi, fizika–riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov isə deyilənlərlə razılaşmır. O, hesab edir ki, elmi rəhbərin dissertantın yazdığı elmi işdən xəbərinin olmaması inandırıcı deyil: “Qeyd etmək istəyirəm ki, elmi rəhbərlərin doktorant və dissertantların yazdığı elmi işlərdən xəbərinin olmaması iddiasını mən o qədər də qəbul etmirəm. Çünki bütövlükdə dissertasiya elə bir prosesdir ki, bu bir günün içində başa gəlmir, bunun üçün ən azı üç il doktoranturada oxumaq lazımdır. Bu proses hardasa 3 ilə başa gəlir və burada elmi rəhbər bilavasitə işin içində olan bir adam olur. Elə rəhbərlər var ki, onlar kifayət qədər ciddi vəzifələr daşıyırlar. Tutaq ki, rektordur, digər dövlət işlərində çalışır. Bu halda əlbəttə ki, onların rəhbərlik etdiyi doktorantın, dissertantın (iddiaçının) elmi işlərindən xəbəri olmaya bilir. Amma bütövlükdə isə bu proses nəzarətsiz qalmır və həmin elmi rəhbərin rəhbərliyi altında ikinci elmi rəhbər bu məsələyə qarışır. Bu proses bilavasitə onların iştirakı ilə başa gələn bir proses olur. Ona görə də, “elmi rəhbərin elmi işdən xəbəri yoxdur, onu oxumağa vaxtı yoxdur” iddiaları açığı çox da həqiqəti əks etdirmir. Amma bütövlükdə isə hər zaman onun əksinə olmuşuq ki, ciddi bir vəzifə daşıyan insan elmi rəhbər olsun. Ciddi və məsuliyyətli bir vəzifə daşıyan, həmişə məşğul olan bir insanın elmi rəhbər olması doğru deyil. Əlbəttə, elmi rəhbər o elmi işi yerinə yetirən dissertanta, doktoranta istiqamət verir, bilavasitə o prosesin içində olur, onun gəldiyi nəticələri, yeniliklərini izləyir, dinləyir. Dissertantın bu illər ərzində elmi rəhbərlə birgə elmi məqalələri çap olunur. O elmi məqalələr həmin elmi işi əhatə edən məqalələr olur. Demək istədiyim odur ki, elmi rəhbər bu işdən kənarda qala bilməz. Əlbəttə, elmi işin yerinə yetirilməsini dissertant, doktorant həyata keçirir, amma elmi rəhbər bu işə bilavasitə dəstək verən, onu irəliyə aparan, tövsiyələrini verən, işlə bağlı iradını bildirən və tövsiyələrini verən bir insandır. Əgər bəzi elmi rəhbərlərin dissertanta yanaşmasında neqativ nə isə varsa onun elmi rəhbər kimi fəaliyyət göstərməsi doğru deyil”.
İ.Orucov vurğuladı ki, dövlət tərəfindən elmi rəhbərlərə vəsait ayrılır və onlar elmi rəhbər olduqları üçün dövlətdən pul alırlar. Müsahibimizin qeyd etdiyinə görə, bu məsələdə neqativ hallar yolverilməzdir: “Elmi rəhbərlərə dövlət büdcəsindən pul ayrılır və ona görə də onlar öz işlərinə məsuliyyətlə yanaşmalıdır. Amma yenə də deyirəm, mən elmi rəhbərlərin öz dissertantlarının elmi işlərinə biganə yanaşmasının şahidi olmamışam. Amma belə hallar varsa da, düzgün saymıram. Bu halla yox, başqa formada bir halla qarşılaşmışam. Tutaq ki, elmi rəhbərin çox soyuq münasibəti olur, elmi iş götürən dissertanta razılıq verir, sonrakı proseslərdə onu süründürməçiliyə salır, dissertantına vaxt, zaman, ayırmır. Çünki elmi rəhbər əslində məktəb yaratmış, məktəbi olan bir insan olur. Ona elmi rəhbərlik etməsinə icazə verilirsə həmin şəxs öz sahəsində tanınmış mütəxəssis olmalıdır. Amma əgər yenə də deyirəm elmi rəhbər dissertantın işinə biganə, səhlənkar yanaşırsa iddiaçı məsələ qaldırıb onu elmi rəhbərlikdən uzaqlaşdıra bilər.
İ.Orucov vurğuladı ki, humanitar və ictimai elmlər sahəsi daha çox ideoloji sahələr sayılır və o sahələrə diqqət daha çox olmalı, plagiatlıq hallarına yol verilməməlidir. “Aparılan təqdqiqatlar yalnız bu günlə səsləşməməlidir, o özündə ciddi faktları, araşdırmaları əhatə etməlidir. Əslində, humanitar və ictimai elmlər sahəsində vəziyyət doğrudan da yaxşı deyil. Ola bilsin ki, o istiqamətdə elmi rəhbərlərin öz doktorant və dissertantlarına qarşı biganə münasibəti olsun. Hesab edirəm ki, bu da doğru yanaşma deyil. Amma magistratura pilləsində həqiqətən də ciddi problemlər var. Çox zaman magistrin yerinə müəllimlər bu işi yerinə yetirirlər, iş yazırlar, ordan-burdan köçürürlər. Magistratura pilləsində magistr dissertasiyasının yazılması prosesi çox formal və heç bir aktuallıq kəsb etməyən mövzuları əhatə edir. Bu iş əslində formallığa daha çox meyllidir, nəinki fəlsəfə doktorluğuna iddialı olan iddiaçıların yazdıqları elmi işlər” - deyə İ.Orucov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
