Azərbaycanda bir sıra insanlar yalnız ölkəmizin elmi qurumlarından deyil, həm də xarici ölkələrdə elmi adlar alıblar. Xarici ölkələrdən elmi adlar alan şəxslərin elmi adları və dərəcələri ilə bağlı indiyə qədər hər hansı araşdırma, attestasiya həyata keçirilmirdi. Onu da vurğulayaq ki, bəzilərinin bu elmi adları müxtəlif üsullarla aldığı qeyd edilir.
Məlum olduğu kimi, Baş nazir Əli Əsədovun imzaladığı qərara əsasən, “Xarici ölkələrdə verilmiş elmi dərəcələr və elmi adlar haqqında sənədlərin nostrifikasiyası (ekvivalentliyinin müəyyən edilməsi və tanınması) və ya təkrar attestasiya əsasında tanınması barədə şəhadətnamələrin forması” təsdiqlənib. Qeyd olunub ki, sözügedən şəhadətnamələr Prezident yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən verilir.
Kamran Əsədov: “Dəyişən dünyanın reallıqlarını tam başa düşməyənlər Azərbaycanda elmi adların verilməsində SSRİ-nin “qızıl qayda”larını yaşatmaqda davam edirlər”
Tanınmış təhsil eksperti, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycan bu gün elm və təhsil sahəsində SSRİ-dən qalan ənənələri davam etdirən yeganə ölkədir: “İlk növbədə qeyd edim ki, SSRİ dağıldı, onunla birgə köhnə sistemin qalıqları da zamanla sıradan çıxmaqdadır. Azərbaycan isə SSRİ-nin yeganə varisi olaraq qalır. Bəli, Azərbaycan bu gün elm və təhsil sahəsində SSRİ-dən qalan ənənələri davam etdirən yeganə ölkədir. Gürcüstanda müstəqillikdən sonra uzun müddət “elmlər namizədi”, “elmlər doktoru” elmi dərəcələri və “dosent”, “professor” elmi adlar və elmi dərəcələrinin verilməsi mərkəzləşdirilmiş qaydada Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən həyata keçirilib. Lakin 2004-cü ildən sonra Gürcüstan bu modeldən tamamilə imtina edərək, Anqlo-sakson modelinə, daha dəqiq desək, ABŞ modelinə keçib. Gürcüstanda bu istiqamətdə aparılan islahatlar, ilk növbədə, elmi dərəcə və elmi adlarla bağlı olub. Belə ki, “elmlər namizədi” və “elmlər doktoru” elmi dərəcələri ləğv edilib və ölkədə vahid elmi dərəcə – “doktor” (PhD) müəyyən edilib. Əvvəlki dövrdə “elmlər namizədi” və “elmlər doktoru” elmi dərəcələri alanların da elmi dərəcələri “doktor” ilə əvəz edilib. Əvvəlki elmi adlar da tamamilə ABŞ sisteminə uyğunlaşdırılıb və yeni sistemdə “assisent”, “assisent professor”, “assosiativ professor” və “professor” elmi adları (vəzifələri) müəyyən edilib. Bunlarla yanaşı, fəxri elmi adlar olan “fəxri doktor” və “emeritus”un da verilməsi nəzərdə tutulub.
Aparılan islahatların ikinci mühüm istiqaməti isə Ali Attestasiya Komissiyasının ləğv edilməsi, onun elmi dərəcə və elmi adların verilməsi ilə bağlı bütün səlahiyyətlərinin ali təhsil müəssisələri və elmi təşkilatlara ötürülməsi olub. Belə ki, hazırda Gürcüstanda elmi dərəcə və elmi adların verilməsinin əsas şərtləri “Ali təhsil haqqında” (2004) Qanunda təsbit edilib, ali təhsil müəssisələri və elmi təşkilatlar isə bu şərtlərə özlərinin də əlavə şərt müəyyən etmək hüququ ilə elmi dərəcə və adları verirlər”.
O qeyd etdi ki, ölkədə ali təhsil müəssisələri yalnız bakalavr təhsili verən “kollec”, bakalavr və magistr təhsili verən “tədris universiteti” və bakalavr, magistr və doktorantura təhsili verən “universitet” olmaqla üç yerə bölünüb. Ölkədə yeganə elmi dərəcə olan “doktor” dərəcəsini əldə etmək üçün universitetlərdə doktorantura təhsilini tamamlamaq və dissertasiya yazaraq müdafiə etmək tələb olunur. Universitetlərin elmi şuraları dissertasiya müdafiə şuralarını yaradır və bu şuraların əsasnamələrini təsdiq edir. “Hazırda Avropada və inkişaf etmiş ölkələrdə iki doktorluq sistemi yoxdur. Yalnız fəlsəfə doktoru var, bunu PhD kimi qeyd edirlər. “Fəlsəfə doktoru” elmi dərəcəsinin sahibi yalnız filosof deyil, həm də müxtəlif elm sahələrinin nümayəndələri – riyaziyyatçı fizik, bioloq, kimyaçı, hüquqşünas, ədəbiyyatçı, dilçi və s. ola bilər. Avropada dosent və professor adına iddia edənlər, təbii ki, imtahan verməlidirlər. İmtahan isə Təhsil Nazirliyi ilə birgə keçirilir.
Tədqiqat işinə gəldikdə isə, araşdırılan problemin nəticəsi elmi kəşf kimi qəbul olunarsa, o halda buna görə həmin şəxs patent və qonorar alır. Bu isə artıq təhsil pilləsi sayılmır.
Qısası, elm sahəsində zamandan çox geridə qalmışıq, sürətlə dəyişən dünyaya uyğunlaşa bilmirik. Çünki dəyişən dünyanın reallıqlarını tam başa düşməyənlər Azərbaycanda elmi adların verilməsində SSRİ-nin “qızıl qayda”larını yaşatmaqda davam edirlər. Ancaq bu sahədə vəziyyət belə qala bilməz, qalmamalıdır. Çox arzuolunandır ki, ölkə rəhbərliyi səviyyəsində bu məsələyə müdaxilə edilsin və “elmlər doktoru” kimi lazımsız bir əlavə aradan qaldırılsın, elmin gəncləşməsinə dəstək verilsin.
Azərbaycanda elmi dərəcə almaq hər bir ali təhsilli üçün əlçatan olub. Burada yalnız istək rol oynayır. Ölkədə elmi dərəcə alanlar isə elmə heç bir yenilik gətirmirlər” - deyə K.Əsədov qeyd etdi.
İlqar Orucov: “...saxta yolla alim adı alanların elmi dərəcələri ləğv olunacaq”
Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucovun sözlərinə görə, bu olduqca əhəmiyyətli bir məsələdir: “Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Respublikasının Baş naziri artıq xarici ölkələrdə verilmiş elmi dərəcələr və elmi adlar haqqında sənədlərin nostrifikasiyası (ekvivalentliyinin müəyyən edilməsi və tanınması) və ya təkrar attestasiya əsasında tanınması barədə şəhadətnamələrin formasını təsdiqləyib. Buna təkrar attestasiya əsasında tanınması da deyirlər. Xarici ölkələrdən verilən elmi dərəcələrin və elmi adların Azərbaycanda tanınması ilə bağlı müvafiq dövlət tərəfindən tanınan, təsdiq olunan sənədin verilməsi çox vacib bir məsələdir. Bu, uzun illərdir xarici ölkələrdə elmi ad və elmi dərəcə almış alimləri düşündürən məsələ idi. Bununla bağlı müvafiq qanunda bir boşluq vardı, bununla bağlı müvafiq qaydalar yox idi. Artıq bu sahədə qaydalar təsdiqlənib. Hesab edirəm ki, yeni qərar xarici ölkələrdə elmi iş müdafiə edərək elmi ad alan alimlərimizin indiyə qədər keçirdiyi narahatlığa son qoyacaq.
Azərbaycanın bu sahə ilə bağlı milli sənədi olmalıdır. Azərbaycan vətəndaşları gedib xaricdə təhsil alır, sonra elmi iş müdafiə edir, elmi dərəcə alır, ölkəyə döndükdən sonra öz elmi dərəcəsinin rəsmən müvafiq qurum tərəfindən imzalanmasına ehtiyac yaranır. Baş nazirin imzaladığı qərar bu istiqamətdə çox lazımlı qərardır. Burada söhbət ondan getmir ki, bu adamlar gəlib ölkədə təkrar attestasiyadan keçərkən sənədlərinin təsdiqi ilə bağlı problem yaşaya bilərlər. Əksinə, bu qərarın verilməsi bu sahədə indiyə qədər mövcud olan problemi aradan qaldıracaq. Bu qərar, həmçinin, bu istiqamətdə olan neqativ halların aradan qaldırılmasına şərait yaradacaq. Bu qərar, eyni zamanda, xaricdən əldə edilən saxta sənədlərin, müxtəlif yollarla əldə edilən saxta diplomların Azərbaycanın elm məkanına daxil olmasının qarşısının alınmasına səbəb olacaq. Əlbəttə, bilirik ki, Avropada, ABŞ-da, Yaponiyada elmi iş müdafiə edib, elmi ad alan alimlərlə bağlı heç bir problem yoxdur. Burada əsas məsələ bundan ibarətdir ki, bəzi dövlətlərdə, xüsusən də keçmiş sovet respublikalarında bu kimi hallar mövcuddur. Rusiyada, Ukraynada bu cür saxta sənədlər vaxtilə verilib və onları pulla almaq mümkün idi. Bu sənədlərin saxta olduğunu müəyyənləşdirmək çox çətin idi. Bu qərarın verilməsinin yalnız müsbət tərəfi var. Hansı alim ki, zəhmət çəkib həqiqətən də bu elmi adı alıb, onunla bağlı heç bir problem olmayacaq, saxta yolla alim adı alanların elmi dərəcələri ləğv olunacaq, elmi işləri də həmçinin” - deyə İ.Orucov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
