Oktyabrın ilk ongünlüyündə Azərbaycan ictimaiyyəti ölkədə növbəti siyahıyaalma prosesinə şahidlik etdi və bu proses özü ilə bir sıra suallar da gətirdi. Bəllidir ki, 10 ildən bir əhalinin siyahıyaalmasının keçirilməsini BMT-nin Statistika Komissiyası tövsiyə edir. Həmin komissiya tərəfindən verilən izahda əhalinin siyahıyaalınması “zamanın müəyyən bir vəziyyətinə ölkədə olan bütün şəxslərə və ya ölkənin dəqiq müəyyən edilmiş hissələrinə aid olan demoqrafik, iqtisadi və sosial məlumatların toplanması, yekunlaşdırılması, qiymətləndirilməsi, təhlili, nəşri və ya başqa şəkildə yayılmasından ibarət vahid proses” olaraq dəyərləndirilir.
Sirr deyil ki, ictimai fikirdə əhalinin siyahıyaalınması deyəndə, birmənalı şəkildə bu, ölkə əhalisinin yalnız sayının dəqiqləşdirilməsi kimi başa düşülür. Çünki çox insan xəbərsizdir ki, siyahıyaalma əhalinin nəinki sayının, eyni zamanda onun məşğuliyyəti, maddi rifah halı, məskunlaşma səviyyəsi və digər bu kimi sosial məsələlərin dəqiqləşdirilməsində önəmli rol oynayan ictimai-siyasi prosesdir. Elə prosesin bu özəlliyi barədə məlumatın azlığından irəli gəlir ki, bəzən siyahıyaalmanın keçirilməsinin gərəkliyi şübhə altına alınır. Bu fikirdə olanlar isə mövqelərini belə əsaslandırırlar ki, ölkədə istər doğum, istərsə də ölüm sayının statistikası aparılırsa, əlavə xərclər və resusrslar hesabına siyahıyaalma prosesi aparmağın mənası yoxdur. Əslində isə müvafiq orqanların əhalinin ölkə ərazisində məskunlaşması, yerlərdə mövcud olan əmək ehtiyatları balansı, istehsal, ictimai-iaşə obyektlərinə, məktəblərə, xəstəxanalara, sanatoriya və istirahət evlərinə harada nə qədər ehtiyacın olması haqqında məlumatlı olması üçün bu prosesin periodik olaraq keçirilməsi zəruridir. Əks halda uşaq bağçaları, körpələr evləri, digər sosial əhəmiyyətli obyektlərin tikintisi, istehlak məhsullarına tələbatın planlaşdırılması kimi əhalinin cinsi, yaşı və say tərkibi ilə bağlı məlumatlar əsasında həyata keçirilən proseslər özünü doğrultmaz. Bütün bunlar haqqında ən dəqiq informasiyanı isə yalnız əhalinin siyahıyaalınması kimi kütləvi proses nəticəsində əldə etmək mümkündür.
Demoqrafik məlumatlar ərzaq təhlükəsizliyinin təmin olunmasında da mühüm rol oynayır. Eyni sözləri mənzil tikintisinin planlaşdırılması ilə də bağlı söyləyə bilərik. Çünki bu planlaşdırmanın ev təsərrüfatlarının sayı, tərkibi və onların məişət şəraiti haqqında məlumatlar olmadan həyata keçirilməsi mümkünsüzdür. Elə Dövlət Statistika Komitəsi Siyahıyaalma qrupunun rəhbəri A.Abbasəliyev də deyir ki, siyahıyaalma təkcə sayı müəyyənləşdirmək üçün deyil, bu proses əhali barəsində ətraflı, dolğun məlumatların əldə edilməsi məqsədilə keçirilir: "Siyahıyaalma və sorğu vərəqələrinin suallarının cavablandırılmasından əldə edilmiş məlumatlardan ölkənin perspektiv inkişaf proqramlarının, proqnozların hazırlanmasında, hər bir yaşayış məntəqəsi üzrə əhalinin yaşayışının planlaşdırılmasında istifadə olunacaq, o məlumatlar gələcək 10 ildə istifadə olunacaq”.
Azərbaycanda statistika haqqında qanunvericilik necə yarandı...
Müasir statistika tariximizdə əhalinin siyahıyaalınmasının həyata keçirilməsinə başlanması mərhum prezident Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Bu proses ilk dəfə onun 1996-cı il fevralın 22-də imzaladığı “1999-cu ildə əhalinin siyahıyaalınmasının keçirilməsi haqqında” 442 nömrəli Fərmanla baş tutub. Həmin dövrdə müstəqilliyini yenicə əldə etmiş Azərbaycanın siyasi və iqtisadi həyatında baş verən köklü dəyişikliklər rəsmi statistikada ciddi islahatların aparılmasını tələb edirdi. Özünün müstəqil iqtisadiyyatını sıfırdan başlayaraq qurmalı olan ölkədə, üstəlik, Ermənistanın təcavüzü nəticəsində demoqrafik durum da bərbad hala düşmüşdü. Eyni zamanda, ölkə statistikasının dünya statistikasına inteqrasiyası, beynəlxalq səviyyədə qəbul olunan standartların tətbiqi zəruri şərt və günün tələbi kimi çıxış edirdi. Lakin təbii ki, bunun üçün öncə hüquqi əsas yaradılmalı idi ki. Beləliklə, 18 fevral 1994-cü ildə “Statistika haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu imzalanır. İqtisadi subyektlərin dövlət reyestrinin və beynəlxalq təsnifatlarla uzlaşdırılmış milli təsnifatların yaradılması, ölkə ərazisində dövlət statistika müşahidələrinin keçirilməsi, statistik sirr, dövlət statistika orqanları işçilərinin sosial müdafiəsi və s. ilə bağlı xüsusi maddələrin əks olunduğu Qanun ölkədə statistik hesabat intizamının yüksəlməsi və dövlət məlumatlandırma sisteminin əsas tərkib hissəsi sayılan milli statistika sisteminin təkmilləşdirilməsində əsas rol oynayır və beləliklə, Azərbaycan tarixində ilk dəfə statistika sahəsində əsas anlayışlar, onun subyektlərinin hüquq və vəzifələri, fəaliyyətinin əsas parametrləri qanunvericiliklə müəyyənləşir.
1999-cu ilin 9 dekabr tarixində demoqrafiya və əhali sakinliyinin inkişafı sahəsində dövlət siyasətinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsi məqsədilə Demoqrafik İnkişaf Konsepsiyası təsdiq edilir. Milli maraqların nəzərə alınması ilə Azərbaycan Respublikası tərəfindən ratifikasiya edilmiş bir sıra müvafiq beynəlxalq sənədlərin prinsiplərinə əsaslanan Konsepsiya əsasında isə “Azərbaycan Respublikasında demoqrafiya və əhali sakinliyinin inkişafı sahəsində Dövlət Proqramı” hazırlanaraq təsdiq edilir. Əhalinin orta ömür həddini artırmaq, ana və uşaqların müdafiəsini gücləndirmək, ailələrin inkişafı üçün əlverişli sosial-iqtisadi zəmin yaratmaq və miqrasiya proseslərinin tənzimlənməsi yollarını müəyyən etmək məqsədi daşıyan bu Proqram ölkədə demoqrafik inkişafın ortamüddətli strategiyasını müəyyənləşdirməklə, Azərbaycan Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafına dair qəbul edilmiş digər dövlət proqramları ilə əlaqəli şəkildə həyata keçirilir.
Anket sorğularında Prezidentin sosial paketlər siyasətinə dəstək...
Bu il keçirilən siyahıyaalmada, əvvəlki iki prosesdən fərqli olaraq, suallar daha geniş formatda tətbiq edildi. Maraqlı cəhət isə ondan ibarətdir ki, ilk dəfə olaraq anket sorğuları sırasına insanların sağlamlığı, əlillik və sağlamlıq imkanlarının məhdudluq dərəcəsi ilə yanaşı, şəxsin işləyib-işləməməsi, işləyirsə təminatından razı qalıb-qalmaması, daha təminatlı iş axtarıb-axtarmaması və s. kimi önəmli məsələlər daxil edildi. İstisna deyil ki, Prezident İlham Əliyevin bu ilin əvvəlindən əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşdırılması istiqamətində bir sıra ciddi addımlar atması, ard-arda sosial paketlərin tətbiqi ilə bağlı fərmanlar imzalaması burada öz sözünü demişdi. Yəni anket sorğularının bu istiqamətdə artırılmasında məqsəd ölkədə işsizliyin səviyyəsi, sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların və əlilliyi olan şəxslərin mənzil-məişət şəraiti, təhsili, məşğulluğu və əhalinin siyahıyaalınması çərçivəsində toplanan digər göstəricilərə dair məlumatların yaşayış yeri və yaş qrupları üzrə əldə edilməsi idi ki, bu da, əlillərin sosial müdafiəsi və onların cəmiyyətə inteqrasiyası ilə yanaşı, yoxsulluğun və işsizliyin aradan qaldırılması ilə bağlı dövlət siyasətinin davamı üçün zəruri məlumatların əldə edilməsindən ötrü önəmli idi.
Məlum həqiqətdir ki, əhalinin iqtisadi ehtiyacları və davranışları ictimai həyatın müxtəlif mərhələlərində fərqli olur və onların yaş-cins strukturunda baş verən dəyişikliklər ölkənin ümumi iqtisadi fəaliyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Uşaqların və gənclərin sağlam mühitdə formalaşması isə səhiyyə və təhsil sahələrinə investisiya qoyulmasını tələb edir. Buna görə də əhalinin sayı, tərkibi və məskunlaşması, eləcə də artım tendensiyası haqqında məlumatlar mühüm iqtisadi, siyasi və elmi əhəmiyyət kəsb edir. Əhali haqqında ən dolğun məlumatlar isə məhz əhalinin siyahıyaalınması nəticəsində əldə edilir və heç şübhə yoxdur ki, əhalinin növbəti dəfə siyahıyaalmasının keçirilməsi və əldə olunan statistik göstəricilər ölkə rəhbərliyinin əhalinin maddi rifah halının daha da yaxşılaşdırılması yönündə apardığı siyasətə öz töhfəsini verəcək.
BMT tövsiyə edir, bəs ölkənin özündə necə, siyahıyaalmaya zərurət vardımı?
Dövlət Statistika Komitəsinin sədri Tahir Budaqov deyir ki, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyilə həyata keçirilmiş islahatlar nəticəsində ötən siyahıyaalmadan sonrakı dövr ərzində ölkənin bütün sahələrində 10 ilə sığmayan ciddi uğurlar əldə edilib: ölkə iqtisadiyyatına 198,3 milyard manat investisiya yönəldilib, regionlarda infrastruktur yenidən qurulub, əhalinin gəlirləri 2,6 dəfə artıb, 1,4 milyon yeni iş yeri açılıb, yoxsulluq səviyyəsi 2,0 dəfədən çox azalıb, beynəlxalq miqrasiyada davamlı olaraq hər il müsbət saldoya nail olunub. Komitə sədri bildirib ki, Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva tərəfindən çoxsaylı sosial layihələr reallaşdırılıb, qaçqın və məcburi köçkünlərin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə kompleks tədbirlər həyata keçirilib və görülmüş işlər nəticə etibarilə ölkədə demoqrafik vəziyyətə, əhali sakinliyinə çox böyük təsir göstərərək növbəti siyahıyaalınmanın keçirilməsi üçün əsaslı zəmin yaradıb.
Dövlət Statistika Komitəsi Siyahıyaalma qrupu rəhbərinin müavini Ruslan Əliyevin sözlərinə görə, siyahıyaalma anketində yer alan suallar 19 dövlət orqanına göndərilən sorğu əsasında tərtib olunub. 280-ə yaxın göstərici əsasında qurulan sorğu vərəqəsində hər bir şəxsin cinsi, yaşı, doğulduğu yer, vətəndaşlığı, milli (etnik) mənsubiyyəti, ana dili və sərbəst danışdığı dillər, ailə vəziyyəti, siyahıyaalma anında olduğu yerdə daimi və ya müvəqqəti yaşaması, təhsil səviyyəsi, gəlir mənbələri, məşğulluq vəziyyəti, əhalinin ölkədaxili yerdəyişməsinin və xarici miqrasiyanın səbəbləri və s. kimi mühüm göstəricilər üzrə suallar öz əksini tapıb. Siyahıyaalma vərəqəsində 6 sual, sorğu vərəqəsində isə, alt suallar da daxil olmaqla, 46 sual nəzərdə tutulub, halbuki, ötən siyahıyaalmada bu say 35 olub. O da bəllidir ki, siyahıyaalma zamanı bəzən sakinlər sorğulara candərdi, yaxud həqiqəti əks etdirməyən formada cavab verir. Bunun bir səbəbi də hazırda bir çox ailələrin ən müxtəlif səbəblərdən pasport qeydiyyatında olduğu ünvanda yaşamamasıdır. Onlar bəzi hallarda bunun özlərinə irad tutulacağından çəkinir, nəticədə isə siyahıyaalmanın dəqiqliyini şübhə altında qoyurlar.
Abbasəliyev siyahıyaalmanın yekunları ilə bağlı deyir ki, 2020-ci ildən sonra emal prosesi başlayacaq, 2022-ci ilin sonunda isə siyahıyaalma məlumatları məcmuə şəklində nəşr olunub istifadəçilərə çatdırılacaq: "Bu siyahıyaalma ilə 10 ildən bir əhaliyə dair bütün statistika yenilənir. Hamısına olmasa da, əksər statistik göstəricilərə siyahıyaalmanın təsiri var. İstər elmi təşkilatlarda, istər müxtəlif dövlət qurumlarında, istər hökumət tərəfindən qəbul edilmiş qərarlarda siyahıyaalmadan əldə olunmuş materiallardan geniş istifadə olunur”.
Siyahıyaalmanın daha bir özəlliyi ondadır ki, bu, məcburi proses deyil, lakin onda iştirak hər kəsin vətəndaşlıq borcudur. Dövlətimizin güclənməsini, əhalinin rifahına xidmət edəcək islahatlar keçirməsini, sosialyönümlü siyasətinin davamını istəyiriksə, siyahıyaalmaya dəstək verməli, doğru-düzgün informasiya toplamasına yardımçı olmalı, prosesdən kənarda qalmamalıyıq.
Samirə SƏFƏROVA
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi birgə müsabiqəyə təqdim etmək üçün.
