Zəngin və gözəl təbiətə malik olan Azərbaycan Respublikasının təbii sərvətlərinin mühafizəsi, qorunub saxlanılması və artırılması onlardan səmərəli istifadə olunması ilə sıx bağlıdır. Müasir dövrdə sənaye, kənd təsərrüfatı, energetika və s. sahələrdə yeni texnologiyaların tətbiqi və istehsalatın genişləndirilməsi mövcud landşaftlara antropogen təsirlərin artmasına, sürətli iqlim dəyişmələrinə, ətraf mühitdə ekoloji tarazlığın pozulmasına səbəb olur.
Nəticədə cəmiyyətin sosial problemləri (yeni istehsal müəssisələri, “parnik effekti”, torpaqların işğalı, qaçqın və məcburi köçkünlərin meşə sahələrində məskunlaşması, yaylaqlardan istifadə zamanı dəhlizlərin olmaması və s.) təbii ehtiyatların azalmasına, ətraf mühitin çirklənməsinə, biogeosenozların kasadlaşmasına, invaziv bitkilərin artmasına, torpaqların deqredasiyasına, bir sözlə biosferin buferliyinin pozulmasına gətirib çıxarır ki, bu da qlobal ekoloji böhranın başlanmasına zəmin yaradır.
Ölkəmizin ekoloji, sosial və iqtisadi inkişafını təmin etmək üçün ilk növbədə torpaqlardan səmərəli istifadə olunması, onların su və külək eroziyasından, müxtəlif deqredasiya prosesləri: sellərdən, sürüşmələrdən, subasmadan, bataqlıqlaşmadan və s. - dən qorunması, səhralaşma və meşəsizləşmə proseslərinin qarşısının alınması kompleks tədbirlər proqramı əsasında həyata keçirilməlidir.
Hal-hazırda bu məqsədlə əvəzsiz təbii sərvətimiz olan meşələrimizin sahələri çoxaldılır, kənd təsərrüfatı üçün yararlı sahələrin mühafizəsi yaxşılaşdırılır, eroziyaya qarşı iri həcmli aqro-meşə meliorativ tədbirlər görülür, qoruyucu meşə zolaqları salınır. Həmçinin mövcud ekosistemin tamlığının pozulduğu lokal ərazilərdə torpaq istifadə siniflərinin dəyişdirilməsi tendensiyası həyata keçirilir. Məs: son illərdə 251 649, 66 ha bataqlıq sahəsindən 28 907,68 hektarı qurudulmuş və başqa məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur.(FAO)
Təbiətdə maddələr mübadiləsi və enerjinin bioloji dövriyəsində əvəzsiz rol oynayan meşələr həm də canlıların həyatı üçün əlverişli şərait yaradan çoxlu biokütlə ehtiyatına (orta hesabla enliyarpaqlılar 157 227 418 ton,iynəyarpaqlılar 1870 998 ton və s.) malikdir. Meşə və yaşıllıqlar, bir sözlə bitki örtüyü təmiz hava, saf su, münbit torpaq yaradan ən iri ekosistemlər olmaqla biosenozun əsasını təşkil edir. Dünyada müəyyən olunan 11 iqlim qurşağından 9-nun Respublikamızda mövcud olması olduqca müxtəlif iqlim şəraitinin yaranmasına səbəb olur. Müxtəlif iqlim şəraiti isə uyğun olaraq fərqli ekoloji mühitin stabilləşməsində əsas amil olduğundan vətənimizin şimaldan cənuba doğru uzanan ərazisində dəniz səviyyəsindən yüksəkliyə görə nival, alp, subalp, enliyarpaqlı meşələr, yarımsəhra və səhra bitkilərindən ibarət bitki örtüyü bir-birini əvəz edir.
Azərbaycanın təbii florasında meşə fondunun ümumi sahəsi MİX-in hesabatlarına görə 1213,7 min ha (bu sahənin 1043,8 min hektarı meşə ilə örtülüdür.), növ tərkibinə görə ağac (bələdiyyə sahələri də daxil olmaqla 2 751 167,46 ha) və kol bitkilərinin (138 510,159 ha) sayı 435 olmaqla ümumi respublika üzrə meşə fitosenozunun 15%-ni təşkil edir. Respublika dendroflorasının tərkibində isə ümumi ağac və kol bitkilərinin təqribən 16%-ni təşkil edən 70 regional endem növə rast gəlinir. Görkəmli təbiətşünas Həsənbəy Zərdabi yazırdı: “Muğan, Mil, Küdr-Şirvan və Şirvan-Küdr bozqırlarında köhnə suvarma kanallarının, qədim şəhər və kəndlərin, eləcə də Mil düzünün bəzi yerlərində yerli əhalinin qoruyub saxladıqları ağaclar onu göstərir ki, burada həyat vaxtilə bulaq kimi qaynayırdı, hündürboylu, möhtəşəm görünüşlü ağaclar bitirdi. İndinin özündə də bütün bu bozqırlarda ilin müəyyən vaxtlarında bitən ot örtüyünün arasında cavan palıd, qarağac, tut və s. kimi ağac və kollara təsadüf edilir”.
Görkəmli nəbatat alimi akademik A.A.Qrossheym qədim dövrlərin qazıntılarından tapılan bitki qalıqlarının təhlilinə aid materiallara əsaslanaraq göstərirdi ki, Zaqafqaziyada buzlaşma dövründə sekvoya, şam,qovaq, palıd, fıstıq, vələs, göyrüş, qızılağac, qaraçöhrə və s. ağaclar bitirmiş. Respublikamızın qədim canlı yadigarı olan bu bitkilər füsunkar mənzərəli qiymətli meşələr yaradaraq öz təkamül prosesini indi də davam etdirir.Atalar gözəl demişlər: Meşə çoxdursa-tələf etmə, azdırsa-qoru, yoxdursa-ək! Yaşıllığı çox olan diyarın məzarı az olar.
İri miqyaslı areala və zəngin növ tərkibinə malik olan bu ağac cinsi Avropada, Asiyada və Şimali Amerikada da qazıntı halında təbaşir və III dövr çöküntülərindən aşkar edilmişdir. 7 cinsi və 900-ə yaxın növü olan fıstıq fəsiləsi Yer kürəsinin hər iki yarım kürəsinin mülayim, subtropik və tropik iqlim qurşaqlarında yayılmışdır.Bu qurşaqlarda fıstıq ağacları saf və başqa cinslərlə birlikdə yüksək bonitetli qarışıq meşələr əmələ gətirir. Fıstıq növlərindən şərq fıstığı (Faqus orientalis) Azərbaycanda əsasən Böyük və Kiçik Qafqazın orta və yuxarı dağ qurşağında, 600-1800m hündürlükdə geniş yayılmış edifikator ağaclardır. Alazan - Əyriçay vadisində, İsmayıllı və Balakən rayonları ərazisində bu cinsin aşağı arealı 250-500 m yüksəkliklərə təsadüf edir, həmçinin şimal istiqamətli yamaclarda dəniz səviyyəsindən 1000-1600 m məsafədə isə yüksək bonitetli sıx meşələr əmələ gətirir. Ədəbiyyatlardan məlumdur ki, fıstıq meşələri sənaye əhəmiyyətli olmaqla yanaşı torpaq örtüyünü mühafizə edir və bərkidir, dağlıq ərazilərin və çayların su rejiminin nizama salınmasında,yaşayış məntəqələrinin, əkin sahələrinin sel sularından və s. – dən qorunmasında böyük rol oynayır.
Şərq fıstığı yüksək dağ qurşağında şərq palıdı və şabalıdyarpaq palıd növləri, subalp meşə qurşağında isə tozağacı, iydəyarpaq armud, cökə, trautvetter ağcaqayını ilə birlikdə qarışıq və saf meşələr əmələ gətirir. Lakin fıstığın bu cinslərlə birgə yaratdığı qarışıq meşələr saf fıstıq meşələrinə nisbətən az məhsuldar olub, 1800-2200 m yüksəklikdə əsasən alçaqboylu ağaclıqlar yaradır.
Adətən fıstıq ağacları optimal şəraitdə intensiv bərpa olunduğundan süni olaraq toxumla yaxşı artırılır, amma onun çoxaldılmasında digər üsullardan da istifadə olunur. Bu cinsdən olan növlər antropogen təzyiqin az olduğu ekosistemlərdə təbii bərpa yolu ilə intensiv olaraq yayılır. Əlverişli bitmə şəraitində hündürlüyü 50 m -ə çatan 500 il yaşayan, çox məhsuldar olub 350 yaşa qədər artım verən fıstıq ağacları gövdə kəsildikdə belə kötükdən güclü pöhrə verə bilir.
Zaqatala, Tovuz, Lənkəran, Qusar, Daşkəsən və digər inzibati rayonların ərazisində müxtəlif yaşlı fıstıq meşə əkinləri vardır. Gədəbəy meşə təsərrüfatı ərazisindəki Qalakənd meşəbəyliyində Göydəyə, Govdu adlı meşə sahələrində əmtəəlik dərəcəsi yüksək olan fıstıq meşə əkinləri mövcuddur. Yalamanın düzən ərazilərində və dənizkənarı sahələrdə isə təbii halda bitən şərq fıstığının tək-tək lakin yaxşı inkişaf etmiş 120-140 yaşlı nüsxələrinə təsadüf edilir. Gözəl görünüşü, uca boyu olan fıstıq ağacları sütunvari gövdəyə malik, qışda yarpaqlarını tökən möhtəşəm ağacdır.Gövdəsinin qabığı bozumtul-külrənglidir, yaşlı nüsxələrdə qabıq qeyri- bərabər dayaz çatlidır, qabığı qəhvəyi rəngli olan cavan budaqlar hamar səthə malikdir.Yarpaqları sadə, qalın, parlaq,kənarları xırda mişardişli və ya dalğavaridir, üstdən çılpaq, altdan damarlar boyu seyrək tükcüklüdür. Erkəkcik çiçəkləri sırğavari olub zoğun ucunda, dişicik çiçəkləri isə yarpağın qoltuğunda yerləşir. Meyvəsi üçkünc, sivri uclu, nazik qabıqlı qəhvəyi qutucuğun daxilində yerləşir. Üstü tikanvari çıxıntılardan ibarət olan odunlaşmış qərzəkdə iki bəzən də bir ədəd toxum olur.
Çiçəklənməsi yarpaqlaması ilə birlikdə başlayan fıstıq ağacları bitmə və iqlim şəraitindən asılı olaraq aprel-may aylarında çiçəkləyir, meyvəsi isə sentyabr-oktyabr aylarında yetişir.Meyvə yetişdikdə onu örtən qərzək dörd hissəyə parçalanaraq açılır və toxum yerə tökülür. Toxum töküldükdən sonra boş qərzək qısa müddət ağacda qalır Fıstıq ağaclarının şəraitdən asılı olaraq torpağın nəmliyinə müxtəlif dərəcədə tələbkarlığı fərqli məhsuldarlığa malik bir neçə meşə tipi yaranmasına səbəb olmuşdur.Belə ki, tədqiqatlarda ölü örtüklü, cır yulaf, qısaayaq, çətiryarpaq, böyürtkən, ayıdöşəyi tipli əsasən müxtəlif yaşlı ağacları və mürəkkəb quruluşu olan fıstıq meşələrinin həm məhsuldarlığı,həm də qoruyucu xüsusiyyətləri daha yüksək olur.
Lənkəran zonasındakı fıstıq meşələri özünün tərkibi, quruluşu və məhsuldarlığı ilə başqa meşələrdən seçilir. Həmin meşələrin tərkibinə bu zonaya xas olan dəmirağacı, gözəl və məxməri ağcaqayınlar da qarışır. Ayrı-ayrı yerlərdə isə fıstıq qaraçöhrə və şümşədlə birgə bitərək qaraçöhrəli və şümşədli meşə tipləri əmələ gətirir.
Azmeşəli ölkələr qrupuna daxil olan lakin bitmə şəraiti, iqlimi və ağac növlərinin müxtəlifliyinə görə çox zəngin olan Respublikamızın meşə ekosistemlərinin 31,7%-ni tutan fıstıq ağacları oduncağının keyfiyyətinə görə qiymətli növlərdən olub, hər hektarında təqribən 250-300 m3-ə qədər oduncaq ehtiyatına malikdir. Yüksək texniki keyfiyyətə malik olan oduncaq həm bərk, həm də elastikdir. O qaldıqda qırmızı rəng alır və özək şüalarının tangental kəsikdə iyəbənzər xallı dekorativ bəzək şəbəkəsi əmələ gətirməsi və gözəl haşiyəsinə görə seşilir.
Bu səbəbdən fıstıq ağaclarından mebel, parket, çəllək, silah, vaqon hissələri, dəmiryol şpalları və s. hazırlanmasında, tikintidə və maşınqayırmada müxtəlif detalların inşasında geniş istifadə olunur.Həmçinin oduncaqdan sirkə turşusu,qətran və krezot yağı, quru distillə (piroliz) yolu ilə isə kömür, karbon qazı, metan, aseton, spirt və s. alınır. Fıstığın oduncağının tərkibində 48,2% sellüloz, 26,9% pentozon, 21,8% liqnin maddəsi vardır. Onun külündən keyfiyyətli potaş və torta əldə edilir.Bəzi ölkələrdə onun oduncağından süni işək və yun da istehsal olunur. Fıstıq toxumlarından 30-40% yüksək keyfiyyətli iysiz, açıq rəngli texniki yağ alınır. Bu bitkinin meyvələri qiymətli qida xüsusiyyətinə malikdir. Onun ləpəsində 1,2-4,8 % şəkər, 5,2 %-ə qədər yağ, 22,3 % zülal, 2,5-3,6 % mineral maddələr,9,5 mq askorbin turşusu,Ca, Mg, F və Fe vardır. Məişətdə toxumu qovrulur və qida kimi istifadə olunur. Toxumdan hazırlanan qəhvə uşaq ishalı zamanı çox qiymətlidir. Lakin tərkibində alkaloidli maddələr olduğundan çiy halda yeyilməsi məsləhət deyil.
Uzunömürlü möhkəm ağac olan fıstıq bitkisinin şaquli və yan kökləri yaxşı inkişaf edir.Yan köklər torpağın üst qatında yerləşərək bir-biri ilə birləşir, sanki torpaqda hörgü şəbəkəsi yaradır.Bu səbəbdən xüsusən dağ yamaclarında torpaq eroziyasının,torpağın yuyularaq parçalanmasının qarşısının alınmasında çox böyük mühafizəedici əhəmiyyət daşıyır. Bütün bu kriteriyalar göstərir ki,sənaye əhəmiyyətli olmaqla bərabər yüksək torpaqqoruyucu, susaxlayıcı və iqlimsaflaşdırıcı xüsusiyyətə malik olan uzun ömürlü fıstıq bitkisı meşəsalmada və həm də dekorativ ağac olduğundan dağ kəndlərinin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə olunarsa, böyük ekoloji və iqtisadi səmərə verə bilər. Süni əkinlərdə istifadə olunan və budama zamanı daha yaxşı inkişaf edən fıstıq ağacları füsunkar gözəllik yaradaraq insana xüsusi zövq verir. Hesablamalar göstərir ki, orta hesabla boyu 25 m, çətirinin diametri 8-10 m, yarpaqlarının sahəsi 1600 m3 olan bir fıstıq ağacı saatda 1,7 kq oksigen (O2) buraxır, bunun üçün o, 2,4 kq (CO2) karbon qazından istifadə edir. Məlumdur ki, 1ha fıstıq meşəsi 63 ton tozu tutub saxlaya bilir, beləliklə atmosfer havasının təmizlənməsində və oksigenlə zənginləşməsində də fıstıq meşələri çox böyük rol oynayır.
Xalqımızın ümummilli lideri H.Əliyev rəhbərlik etdiyi dövrdə yaşıllığı qiymətləndirə bilməyənlərə anlatdı ki, yaşıllıq olmayan yerdə həyat yoxdur. Hər kəs ən azı iki ağac əkib böyütməlidir. Onun yürütdüyü mükəmməl ekoloji siyasət əsasında meşələrin bərpa edilməsi, mühafizəsi, artırılması və səmərəli istifadə edilməsini nəzərdə tutan bir sıra layihələr hazırlanmış və həyata keçirilmişdir. Bu ənənə indi də davam etdirilir: Azərbaycan Respublikasında bioloji müxtəlifliyin qorunması və davamlı istifadəsinə dair 2017-2020-ci illər üçün Milli Strategiya , İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən 2021-2023-cü illər üzrə yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulan işlərə dair Tədbirlər Planı, “Meşə fondunun bərpası proqramı”, “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” çərçivəsində hazırlanması nəzərdə tutulan “ 2021-2025-ci illərə dair sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasının müvafiq bölməsinin ilkin layihəsi (Məqsəd 5.1- yüksək keyfiyyətli ekoloji mühit) və s.
Prezident İ.Əliyevin 22 iyul 2022-ci ildə təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası “ layihəsinin 5 əsas göstəricisi: davamlı rəqabətə davamlı iqtisadiyyat, dinamik,inklüziv və sosial ədalətə əsaslanan cəmiyyət,rəqabət, qabiliyyətli insan kapitalı və müasir innovasiya məkanı, azad edilmiş ərazilərə böyük qayıdış, təmiz ətraf mühit və” yaşıl inkişaf”da bu məsələlərin həllini əhatə edir.
Azərbaycanın meşələri toxunulmaz milli sərvət hesab olunduğundan bu sərvətı qorumaq, artırmaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq hər bir vətəndaşın müqəddəs borcudur.
H.İsayeva Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Meşələrin İnkişafı Xidməti Meşə Təsərrüfatı Tədbirləri Mərkəzi Toxumçuluq üzrə aparıcı mühəndis
G.Əliyeva Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Meşələrin İnkişafı Xidməti Meşə Təsərrüfatı Tədbirləri Mərkəzi Toxumçuluq üzrə baş mühəndis
