Yazıçı Seyran Səxavət dilimizin üslub və normalarına KİV-lərdə necə əməl edildiyinə dair maraqlı nümunələrdən ibarət hesabat hazırlayıb. Mətbuat Şurasında ayrıca müzakirə edilmiş hesabatı Şurada baş redaktorumuz Aydın Quliyevin göstərdiyi təşəbbüsə uyğun olaraq olduğu kimi çap edirik.
Nala-mıxa vurmadan birbaşa mətləbə keçək. Dilin ən qaynar yerindən, kəndlinin televiziyaya verdiyi kiçik müsahibədən:
- Telefonuma zəng daxil oldu, telefonumu açdım, telefonumda mənim nəzərimə çatdırdılar ki, anam avtomobil qəzasında iştirak eləyib. Mən qəzada anamın iştirak etdiyi yerə tələsdim, orda anama baxış keçirdim, anamın üzərində təcili yardım həyata keçirdəndən sonra o dirçəlməyə doğru getdi…
Bu, Azərbaycan kəndinin dili deyil və Azərbaycan kəndinin dili deyilsə, deməli Azərbaycan dili də deyil. Bəs onda nədi?
Bu, Azərbaycan televiziya məkanının dilidi - evlərimizin ən üzlü qonağı olan televiziyanın.
Qəzaya düşmüş anası haqqında müsahibə verən bu kəndli kişi kameranı görəndə kim olduğunu, harda doğulduğunu, hazırda harda yaşadığını tam unudur, televiziya dilində, sığallı-tumarlı, ənlik-kirşanlı, təngnəfəs yarımcan cümlələrlə danışmağa başlayır, o da bizim televiziya məkanı kimi mədəni, təmtəraqlı görünmək istəyir.
Kənddən başqa bir müsahibə:
- Durduğum yerdə maşınımın arxa nahiyəsindən həmlə edərək maşınımın arxa nahiyəsini əzdi, mən də maddi ziyana düşdüm, maşınımın orası da maddi ziyana düşdü…
Şərhsiz...
Uzun sözün qısası: Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən televiziyaların “qayğısı və diqqəti” sayəsində Azərbaycan dili elə bir vəziyyətə gəlib çatıb ki, bu dildə ara vermədən iki saat danışarsan və heç nə deməyə bilərsən - bu əsl dəhşətdir: danışırsan, danışırsan və heç nə demirsən - söz yığnağı. İkinci Dünya müharibəsində konslagerlərdə insanlar üzərində aparılan amansız təcrübələri xatırlamalı oldum. Yumşaq desək, televiziya kanalları Azərbaycan dilinin varlığında görünməmiş «cərrahiyyə əməliyyatları» aparmaqla onu zəiflədir, nəticədə dilin «astması» diaqnozu ilə üzbəüz qalırıq.
Dünyanın hər yerində dilin yaradanı, cilalayanı, inkişaf etdirib qoruyanı xalqdı - əgər xalq öz dilini, dərinə getsək özünü unudub televiziya dilində danışmağa başladısa, bu başlanğıc deyil, sondur.
Şifahi xalq ədəbiyyatı ilə azdan-çoxdan qaynayıb-qarışmış biri kimi deyə bilərəm ki, adamları göyün yeddi qatına qaldıran alqışlar olduğu kimi, insanların yeddi qatından keçən qarğışlar da var. Ah-nalənin müşayətilə kitablardan oxuduğum, eşitdiyim, insanı bütün varlığıyla silkələyən, silkələyəndə dəymişi dura-dura adamın kalını tökən qarğışları sadalamaq fikrim yoxdu. Ancaq onu deməliyəm ki, bu qarğışların içində ən dəhşətlisi ikicə kəlmədən ibarətdir:
- Dilin qurusun!
Dilimizə kim qarğış eləyib - bizə ancaq etiraz eləmək qalır:
- Ağzından çıxsın, qoynuna düşsün.
Ölkəmizdə müəllimləri, həkimləri, hətta mollaları da attestasiyadan keçirirlər. Bəs televiziya işçilərini niyə söz azadlığı adı altında özbaşına qoymuşuq? Ümumiyyətlə, Dövlət dilimizə - ana dilimizə münasibətdə “ölünü də özbaşına qoymaq olmaz”, yoxsa kəfəni yırtıb çıxar və bir də görərik ki, bu ölülər dünyanın hər yerindən boy verib görünən, nəhəng Palıd ağacının - Azərbaycan dilinin dibinə neft tökürlər ki, qurusun, bilərəkdən ya bilməyərəkdən - fərq etməz. Bizim kəndlərin birində dalaşan iki nəfərin biri gecə ilə qonşunun bağındakı ağacların dibinə neft töküb onları qurutmuşdu.
Hər yoldan ötəni gətirib ona ekran etibar eləyəndə, o da özü kimi üzdəniraqları qonaq sifəti ilə (təbii ki, hamıya aid deyil) dəvət edib Azərbaycan dili ilə mazaqlaşacaqdı də. Onlar hardan bilsin ki, Cümlə qurmaq Dövlət qurmaq qədər çətindir.
Ölkəmizdə Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu (Nəsimidən ayıbdı axı…) və mənim aləmimdə bu işlərə birbaşa cavabdeh olan Milli Teleradio Şurası var. Özü də hər iki təşkilatın adının əvvəlində Milli… Milli… Bu milli olmadı ki, cənablar. Bəs, siz hara baxırsınız. Sizlərin bu gün hara baxdığını dəqiq bilməsəm də, deyərdim ki, zəhmət olmasa Dövlət başçısına tərəf baxın…
Prezident İlham Əliyev noyabrın 1-də Azərbaycan dilinin qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında fərman imzalayıb. Yeri gəlmişkən deyək ki, belə sənədin imzalanması ilk deyil; yəqin ki, axırıncı da olmayacaq. Dilimizin saflığının ən yüksək səviyyədə dəstəklənməsi sevindirir, ancaq gəlin görək bu sevinci ürək dolusu yaşaya bilirikmi? Cavab xeyli qəlizdir və qəlizləşə-qəlizləşə də gedir. Bizim borcumuz bu gedişatın qarşısını almaqdır. Bu mənada, altmış ilə yaxın Azərbaycan diliylə işləyən bir adam kimi, öz narahatlığımı, istəyimi sizinlə bölüşmək istəyirəm.
Birinci növbədə, Azərbaycan dilinin kövrək ərazisinə diqqət yetirsək vəziyyətin ürəkaçan olmadığını görəcəyik. Əgər siz də mən baxan tərəfdən baxsanız, qarşınızda nəhəng döyüş meydançasını xatırladan bir görüntü açılacaq: mühasirədə qalan və mühasirəyə alanlar.
Gəlin, hər şeyi öz adı ilə deyək: mühasirədə qalan Azərbaycan dilidir. Mühasirəyə alanlar isə aşağıdakılardır:
1. Televiziyalar.
2. Radiolar.
3. Saytlar.
4. Mətbuat.
Və bu dördlüyün içində saysız-hesabsız verilişlər, məqalələr, tərcümə olunmuş filmlər, təzə çəkilmiş milli seriallar, reklamlar, idman şərhçiləri, rusdilli azərbaycanlılar, hüquq-mühafizə orqanlarının dili, tibb işçilərinin dili, bəzi yüksək çinli məmurlar, xarici dillərdən gələn sözlər, Türkiyə türkcəsindən gəlmələr, mahnı sözləri, bəzi orta məktəb dərslikləri, prezident fərmanı ilə çap olunmuş nağıl kitabları və s.
Və yuxarıdakı dördlüyün içində sadaladıqlarımın içində də saymaq istəmədiyim saysız-hesabsız nüanslar…
Sözümün canı odur ki, bu mühasirəni yarmaq çox çətin olacaq.
İndi isə Azərbaycan dilinin ağır vəziyyətdə olduğuna sizləri inandırmaq üçün keçək faktlara. Aldı görək televiziyalarımız nə dedi:
- Soyğunçuluğa imza atmış oğrular.
Belə çıxır ki, oğrular heç kəsə məlum olmayan qanun-qayda ilə soyğunçuluq eləyəndən sonra bu məsələni sənədləşdirir və altına da imza atırlar ki, bəli, oğru bizik. Heç elə də şey olar? Dünyanın heç yerində görünməyən məntiqsizlik zirvəsi.
- Səhər yeməyini həyata keçirmək…
Sözüm yoxdu.
- Yanğınsöndürənlər alova müdaxilə etdilər.
- Verlişimiz gözəl baş tutdu.
Ümumiyyətlə, «baş tutdu» sözündən birdəfəlik imtina etmək lazımdır, çünki bu söz birləşməsi mini təxribatdır, dilimiz bunsuz da yaşıya bilər.
- Güllələrə məruz qalerıx.
Bunu da televiziya dilində danışmaq istəyən xalq deyir.
- Messi rəqiblə toqquşub yerə yıxıldı.
Mən bu yaşa gəlmişəm, kiminsə göyə yıxılmağını eşitməmişəm.
- Havanın hərarəti (istiliyi) müsbət (isti) otuz iki dərəcə isti təşkil edəcək.
- Külək topun hərəkətlənməsinə səbəb olur.
- Tualet təmizləməkdə güclü mütəxəssis (təmizləyici toz nəzərdə tutulur)
- Jüri finalının biletləri satılacaq.
Jüri finalı nə deməkdi, axı?..
- Sahibsiz it məktəbdən gələn uşağı dişlədi.
İt dişləmir, tutur.
- Həyətində işləyən altmış yaşlı qadını ilan sancdı.
İlan ağcaqanad deyil ki, sancsın - ilan vurur.
- Camaatı təxliyyə etdilər.
Köçürdülər.
- Əmək tutumu işlər.
?
- Görüşün referesi serbiyalı hakim.
Refere - hakim, ikisi də bir sözdü.
- Marallar çox tez hamilə olur.
Hamilə qadınlar olur, heyvanlar boğaz olur.
- Axtarışı həyata keçirirlər.
Televiziya məkanında «həyata keçirmək» sözünün bəxti açılmaq bilmir ki, bilmir.
- Çoxlu izdiham gördük.
İzdiham elə çoxluq deməkdi (adam çoxluğu), əgər belədirsə «çoxlu izdiham» nə deməkdi, hansı dildədi.
- Qapımızdan gətirdiyimiz toyuğu, hinduşqanı ucuz qiymətə xalqa təqdim edirik.
Bu nə təqdimat mərasimidi axı? Yuxarıdakı sözləri kənddən yarmarkaya gəlmiş adam deyir.
- Balıq dadmayan balıq yağı.
- Üstdad kolbasaları…
Üst, orta və alt dad olmur- dad olur, ya da olmur.
- Yaxşı, bərpa olub qurtardın?
Bir kinofilmdən - demək istəyir ki, özünə gəldin?
- Topu (futbol) başla tora yerləşdirdi.
- Hərarət (istilik) doqquz dərəcə şaxta olacaq.
- Evakuator maşını cərimə meydançasına daşıdı.
Daşıdı yox, apardı. Daşımaq başqa şeydi.
- Hava şəraiti yağmursuz keçəcək.
Hava yağmursuz olacaq.
- Ukraynada əkiz öküzlər dünyaya gəldi.
İnəklər öküz doğa bilməz axı, buzov doğar.
- Duş qəbul eləyin.
Duşun, yaxud suyun altına girin. Duş yüksək çinli dövlət məmuru deyil ki, onu qəbul edək.
- Ən çox qanunpozuntusunu pozan televiziya…
Nə deməkdi. Adamın yadına «Tarix Nadir» kitabı düşür.
- Hərarət mənfi on dörd dərəcə şaxta olacaq.
- Göbələk toplamalıyam…
Göbələyi yığarlar, adamları bir yerə toplayarlar.
- Eynəyi geyin.
Paltarı geyinərlər, eynəyi isə taxarlar.
- Lui Vanqal jurnalistlərin üzr istəmələrini istəmişdi.
“İstəmək” sözünə elə yazığım gəldi ki…
- 183 ölkənin xarici vətəndaşları.
Nə deməkdi?
- Bizə nahar ver.
«Yemək ver» sözünü qoyub heç vaxt «bizə nahar ver» demirlər.
- Eskalator çalışır.
Çalışmır, işləyir- çalışmaq adama aiddi.
- Bizə öz əlində silah tutmağı bacaran…
«Əli silah tutan» demək istəyir.
- İndi həmin qolu izləyəcəyik.
İzləmək uzun prosesdi, indiki halda «görəcəyik» olmalıdı.
- Hər bütün bir idman növünü göstərirsiniz.
Bir idmançının televiziya çıxışından.
- Hər sezonda 100-150 nəfər uşaqlar.
- Diz ayaqda ən incə, ən zərif yerdir.
- Vitali Kryuçkaya şillə endirdi.
- Top qapıya daxil oldu.
Qoool…
- Rəqib oyunçunun komanda yoldaşına ötürdüyü topu qarşılaya bilmədi.
Adamı qarşılayarlar, topu alarlar.
- Messi topu ələ keçirdi.
Bu, voleybol deyil, futboldu. Ona görə də Messi topu ələ keçirmədi, aldı. Hörmətli futbol şərhçisi, sən: «Messi topu ayağına keçirdi» də deyə bilərsən.
- Komandaların görüşməsi baş verdi.
- Rəqib qapısına vurulan toplarda Ronaldo böyük pay sahibidi.
Pay başqa şeydi.
- Qapıçı topu tutmaq üçün uzandı.
Nə təhər məsləhətdi.
- Yaşadığı haqda arayış gətirməlidi.
Söhbət harda qeydiyyatda olmaqdan getmir; sadəcə arayış gətirirsən ki, al bax, mən yaşayıram,sağam.
- Köhnə təyyarələr təqaüdə göndərilməlidir.
- Digər informasiyalar nəqliyyat nazirliyinin qabağına nəzər yetirdik.
- Hücumçu topu ram etdi.
- Lakin bəzi bölgələrdə havanın yağmurlu keçəcəyi burda da gözlənilir.
- Vəhşi öküzü ram etmək kimə qismət olacaq.
Topu da ram eləyirik, vəhşi öküzü də. Doğurdanmı vəhşi öküzlə futbol topu arasında heç bir fərq yoxdu.
- Bu məsələ bu gün həll olmasa qalacaq balalara. Bu torpaq bizim olub mənasız savaşlardan qabaq.
Vətənpərvərlik haqqında dinlədiyim mahnının sözlərinə fikir verin:
- İcazə versəydiniz özümü sizin gücə etibar etmək istəyirəm.
Səkkiz sözün əvəzinə dörd söz: sizə arxayın olmaq istəyirəm.
- Bu inəklər Hindistanda onların allahlarından biri hesab olunur.
- Vəhşi öküz zənciri açıb getdi.
Vəhşi öküz zənciri qıra bilər, aça bilməz, çünki açmaq üçün əl lazımdı- öküzlərin əli olmur.
- Üç xal məsafəsini saxlaya bilmir.
Azərbaycanca deyil.
- Şaşkova (voleybol) topu oyuna daxil edir.
- Voleybol salonunda azərkeşlər özlərinə yer tapmırlar, atılıb düşürlər.
- Bizə zəng edən zəng müəlliflərinin, zəng sahiblərinin adlarını çəkməyin məqamı yetmişdi.
Kasıblığın, dayazlığın, mənasızlığın dərəcəsinə fikir verdinizmi?
- Məşqçi dəyişikliyi baş verib.
- Tərəfimizdən cinayət işi açılmışdır.
Cinayət işi açılmışdır.
- Öküzü tutmağın yolunu düzgün təmin etməmişdilər.
- Qaraçuxur gölü çərçivələrini aşıb.
- Soyuqla mübarizə aparmaq üçün…
Soyuqla mübarizə aparmaq nə deməkdi? Mübarizə aparmaq çox böyük anlamdı, axı…
- Sağlam və güclü saçlar…
- İsti geyim əşyaları.
- Minlərlə baş mal-qara tələf olub.
- Aralı qulaqlar.
Nə deyək?
- Xocalı soyqırımı məsələsini gündəmə gətirmək məsələsi.
- Bir-birimizi səfər etmək.
- Ağappaq qar örtüyü ilə örtülüb.
- Xəzərin Mahaçqaladan keçən hissəsi donub.
Xəzər çay deyil ki, Mahaçqaladan keçsin.
- Komandaların səviyyəsi yüksək səviyyədədir.
Komandaların səviyyəsi yüksəkdir.
- Komandanın qələbəsini rəsmiləşdirdi.
Bütün qələbələr rəsmidir də, qeyri -rəsmi qələbə olmur ki…
- Məsələyə münasibət bildirən Abdulla Gül bildirib ki…
- Dəniz suları buz içindədi.
Xeyir, buz dəniz suyunun içindədi.
- Onun keçid yolunu keçən ikinci bir adam yoxdu.
- İlin sonunda nəzərdə tutulması gözlənilir.
- Komandanın ən iri qələbəsi.
- Bataqlıqlar qəribə səslərlə doludur (Vatson)
- Mən bir çox uğurlara imza atmışam.
- Ətləri (əti) basdırma eləmisiniz? Apteki fəaliyyətə salacaqlar. Şəxsi münasibətlər zəminində. Elə bir mahnılar. İşıqların yanması həllini tapacaq. Liftin işləməsini həyata keçirəcəyik. Adamlarda məlumatlılıq yoxdu. Presedent olmayan çap hadisəsi baş vermişdi. Kəpəyə qarşı çempion… və ilaxır və sair.
Bu cür misalların sayını nə qədər desən uzatmaq olar, nəticədə çox uzuuun bir yol alınar - lap elə burdan Şuşaya qədər…
Bütün bunlar hələ mənim 2011-ci ildə televiziyadan bir ay, ay yarım müddətində ara-sıra götürdüyüm qeydlərdi. Özünüz hesabınızı götürün də… Orasını da deyim ki, dilimizi güvə kimi yeyən bu cür faktların, hansı ayın neçəsində, hansı televiziyanın hansı verilişində, saat neçədə və kim tərəfindən efirə getməsi də məlumdur. Dilimizin xətrinə zərurət yaransa onu da açıqlaya bilərik. Həmin il fevral ayının 20-də Az.TV-də göstərilən «Şerlok Xolms» filmindən bir cümlənin tərcüməsinə fikir verin: Görəsən bu şəraitdə sualtı qayıq tikmək olarmı?
Yaxud fevralın 21-də «İdman” kanalında Saraqoza - Real Betis futbol komandalarının görüşündə şərhçi deyir: Bu hücum öz inkişafını tapa bilmədi. Cümlədə altı söz işlənib, halbuki ordakı fikri iki sözlə də ifadə etmək olar: hücum alınmadı. Demək istəyirəm ki, cümləni yerli -yersiz sözlərlə həddindən artıq ağırlaşdırmaq, yükləmək olmaz. Elektrik naqillərini həddindən artıq yükləyəndə qısa qapanma yaranır. Cümlə də dilin naqilidi, onu da həddindən artıq yükləyəndə qısaqapanma yaranır - Dilin qısa qapanması. Və bütün fəsadlar da bundan sonra boy verir - necə deyərlər, süni mayalanma yolu ilə eybəcər, şikəst, müstər və xəstə cümlələrin döl kompaniyası dilimizin ərazisində hökmranlıq eləyir. Mənim fikrimcə, cümlələrin belə dağıdıcı döl kompaniyasının Baş Qərargahı Azərbaycan televiziya məkanıdır. Ən azı ona görə ki, yuxarıda sadaladığımız saysız-hesabsız faktların hamısı yalnız televiziya məkanından götürülüb və radiolardan, saytlardan, yazılı mətbuatdan götürdüyümüz faktları bu yazıya əlavə etməmişik.
Bu cür vəziyyətdə dil doğub-törəməz olur. Doğub-törəməz Dil isə sonsuz qadınlar kimidir, nəsl yavaş-yavaş itir. İnsanın nəsli itdiyi kimi, belə demək mümkündürsə, Dilin də nəsli itir. Çünki Dil insan deməkdir . Çünki İnsan Dil deməkdir. Dildəki bütün xüsusiyyətlər İnsanda, İnsandakı bütün xüsusiyyətlər dildədir.
Dili qorumağın ən real yolu onu korlamamaqdır. Əgər korlamasaq Dilin özünü qorumaq instinqdi - cəhdi daha da güclənər və gəlib bu vəziyyətə düşməz.
Azərbaycan dilini çox zəif bilən, ingilis dilində bülbül kimi cəh-cəh vuran adam ən yaxşı halda yarımingilis və dörddə bir azərbaycanlıdır. Bu, həm də demoqrafik məsələdir. Çünki sən mənən azərbaycanlı olmasan da, sənəddə bizlərdən biri kimi sayılırsan. Ona görə də hələ 1988-ci ildə Az. TV-dəki «Üzbəüz» verlişində demişdim ki, «öz dilini bilməyən Azərbaycanlını mən emiqrant hesab edirəm». Belə «emiqrant» çoxluğuna qətiyyən yol vermək olmaz, yoxsa doğma dilimiz kəkələyər, pəltək olar. Xəstə dildə sağlam düşüncə olmur. Sağlam düşüncəli şəxs təpədən-dırnağa silahlanmış adam kimidir - aralıdan görüntüsü bəs eləyir…
İmkan daxilində Azərbaycan dilinin - Dövlət dilimizin ərazisində baş verənlərlə tanış olduq. Vəziyyətin son dərəcə ciddi olduğunu bir daha anladım. Mənə elə gəldi ki, doğma dilimizin heç zaman bu günkü kimi təcili yardıma ehtiyacı olmayıb - rus imperiyasının tərkibində olanda da. Əgər təcili tədbirlər görüb konkret addımlar atılmasa, Ana Dilimiz komaya düşə bilər. Məşhur bir deyim var: Öz ordusunu yedirtməyən xalq, başqasının ordusunu yedirdər. Bu məntiqdən çıxış edərək: Öz dilini qorumayan xalq, başqasının dilində danışmalı olacaq.
Uzun illərdi ki, sözləri tumarlaya-tumarlaya təmtaraqla danışırıq, nəticədə dilimizin şirinliyi -şirəsi çəkilir və ilanı yuvasından çıxartmağa qadir olan möhtəşəm Azərbaycan dili əncir qurusuna oxşayır. Mənim aləmimdə televiziyada Azərbaycan dili adı ilə dinləyicilərə sırınan cümlələr, cümlələrin içindəki sözlər çox əzilib-büzülür. Deyəsən, o cümlələrin, o sözləin böyük əksəriyyətini gecələr Tibilisi prospektində adam şəklində görənlər olub...
Dilin namusu elin namusudur - O toxunulmazdır!
Bu, deputat toxunulmazlığına bənzəməz - Dilin namusuna toxunmaq, Torpağın namusuna toxunmaq kimi qəbul olunmalıdır!
Əks halda Ulu öndər Heydər Əliyevdən yadigar qalan konstitusiyadakı məlum və məşhur maddəni dəyişib belə yazmalı olacağıq:
- Azərbaycan Respublikasının Dövlət dili Azərbaycan televiziya məkanın dilidir.
Azərbaycan dilinin korlanmasında əsas səbəbkarın Azərbaycan Televiziya Məkanı olduğunu nəzərə alaraq təklif edirəm:
1. Dilçilərdən və söz adamlarından yaradılmış qrup, televiziyada gedən verilişlərin dili barədə növbətçilik etsinlər.
2. Dillə bağlı nöqsanları televiziya rəhbərinin nəzərinə çatdırsınlar.
3. Dillə bağlı nöqsanlar təkrar olduqda televiziya rəmzi məbləğlə cərimə olunsun. (100 manat)
4. Dillə bağlı nöqsanlar yenə təkrar olduqda həmin televiziya 100 min manat (yüz min manat) cərimə olunsun.
5. Bu da kömək eləməsə həmin televiziyanın lisenziya məsələsinə yenidən baxılsın və lazım gələrsə fəaliyyəti dayandırılsın.
Yoxsa Azərbaycan dili öz fəaliyyətini dayandıracaq.
Seçim özümüzündü.
Seyran SƏXAVƏT
P.S. Bu təklifi radiolara, saytlara və yazılı mətbuata da tətbiq etmək olar.
