Elmin çox ciddi sahə olması faktdır. Amma təəssüf ki, son zamanlar elmə qeyri-ciddi, alver predmeti, qazanc, gəlir kimi yanaşanlar da az deyil.
Bəzi insanlar elmi iş yazıb, yaxud yazdırıb, onu ən müxtəlif yollarla müdafiə etmək istiqamətində sanki yarışa giriblər. Bir sözlə, hazırda elmi ad və elmi titul qazanmaq uğrunda bir yarış gedir. Bu öz yerində. Hazırkı qaydalara görə, elmi iş müdafiə edib alimlik dərəcəsi almaq iddiasında olan adamların qarşısına müdafiə şuraları, Ali Attestasiya Komissiyası konkret olaraq tələb qoyub ki, elmi iş müdafiə etmək istəyənlərin mütləq şəkildə bir və bir neçə məqaləsi xaricdəki beynəlxalq indeksli jurnallarda çap olunmalıdır. Bizim alimlərin də çoxu o beynəlxalq indeksli jurnallarda çap oluna bilmirlər, bunun üçün çox zaman bu təşkilatlarla əlaqələri kifayət qədər olmur. Amma bəzi alimlər öz məqalələrini xaricdəki beynəlxalq indeksli elmi jurnallarda çap edə bilirlər. Alimlərimizin əksəriyyəti isə xaricdəki halaqramsız, indekssiz, pirat jurnalların toruna düşür. Onlar kimlərəsə pul vermək yolu ilə xaricdəki pirat jurnallara yol tapır və burada məqalə çap etdirir. İş hasil olanda isə məlum olur ki, bu adamın bir ətək pul xərcləyib məqalə çap etdirdiyi jurnal pirat imiş və onun bir nəşr kimi heç bir çap hüquqi yoxdur. Təsəvvür edin ki, dünyanın bir çox ölkəsində, həmçinin də Azərbaycanda pirat jurnallarla bizim alimlər arasında vasitəçi rolu oynayan işbazlar var ki, həmin işbazlar bu pirat jurnallara müştəri toplamaqla məşğul olurlar. Xaricdəki yırtıcı və pirat jurnallar Azərbaycan alimlərini, elmi işçilərini, sözün əsl mənasında, soyub talayırlar. Bir alim bir məqalə çap etdirmək üçün bu jurnallara böyük məbləğdə pul xərcləməli olur. Bir sözlə, pirat jurnallar bizim alimlərin cibinə girir və onların öz vəsaitlərini havaya sovurmasına xidmət edirlər.
Ümumiyyətlə, bütün dünyada pirat elmi jurnallara qarşı ciddi mübarizə aparılır, Azərbaycanda bu kimi hallara qarşı mübarizə aparılır, amma bu elə də güclü şəkildə getmir.
“O qədər əziyyətdən, prosedurdan keçəndən sonra xaricdə məqalə çap etdirmək üçün böyük məbləğdə vəsait tələb olunursa…”
Elmlər doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, bu yalnız Azərbaycanda deyil, dünya elmində çox aktual problemdir. “Azərbaycan elmində son illər geriləmələr var. Yadınızdadırsa, biz bu barədə keçən ilin oktyabrında ətraflı danışmışıq. Amma problemlər öz həllini tapmadığı üçün, yenidən bu mövzulara qayıtmağa zərurət var. 2018-2020-ci illərdə Ali Attestasiya Komissiyasında dəyişikliklər baş verdi, problemləri həll etməli olan yeni struktur pandemiya ucbatından bunu həll edə bilmədi. Amma biz rəqəmləri müqayisə etdikdə görürük kü, 2015-ci ildən 2018-ci ilə qədər tədqiqatçıların, yəni elmlə məşğul olanların sayı 2025 nəfər azalıb. Bunun səbəblərini ötən müsahibədə qeyd etmişdim. Amma gözləmək olardı ki, 2018-ci ildə AAK-da baş verən dəyişmələr müsbətə doğru irəliləyişə səbəb ola bilərdi. Amma, bildiyimiz kimi, problemlər hələ də qalır, onlar öz həllini gözləyir. Bilirsiniz ki, elmi dərəcə almaq istəyən insanlar müxtəlif çətin prosedurları keçməklə yanaşı, xaricidəki beynəlxalq reytinqi olan indeksli jurnallarda da məqalələr çap etdirməlidirlər. Əvvəllər buna “Tomson” deyirdilər, indi 5 yeni qurum var ki, bunlardan da ən əsası “Scobs” şəbəkəsidir. Qabaqlar tutaq ki, bir elmlər doktoru işini müdafiə etmək üçün beynəlxalq indeksli jurnalda bir məqalə çap olunması nəzərdə tutulurdusa, fəlsəfə doktorları üçün bu nəzərdə tutulmurdusa, indi fəlsəfə doktorları üçün də nəzərdə tutulur. Əvvəllər elmlər doktorları üçün bir məqalə tələb olunurdusa, indi onların sayı ikidir. Yeni qaydalara görə, həmçinin, professor sertifikatı almaq istəyənlər üçün də beynəlxalq indeksli jurnallarda 2 məqalə çap etdirməsi mütləqdir.
Burada diqqətçəkən əsas məqamlardan biri odur ki, çox zaman alimlərimiz pirat jurnalların toruna düşürlər. Pirat jurnallarla mübarizə aparılması çox vacibdir. Bu məsələ çox aktualdır, bunu xüsusilə də Rusiya mediası ciddi şəkildə müzakirə edir və ona şərh verir. Amma çox təəssüflər olsun ki, bizdə bu problemlər barədə susmağa üstünlük verirlər. Yəni bizdən fərqli olaraq, Rusiyada xarici pirat jurnallara qarşı əsaslı tənqidlər mövcuddur. Bu jurnalların ciddi tənqid olunmasını biz bir sıra məqalələrdə də görə bilərik. Artıq bu jurnallar var və onların tutduqları saxtakar yollar ifşa edilir. 2017-ci ildən başlayaraq bu məsələ Rusiyada ciddi tənqid olunur. Bu cür jurnalları yırtıcı, pirat jurnal adlandırırlar, orada nəşr edilən məqalələr isə zibil, tullantı məqalələr kimi qiymətləndirilir. Nəyə görə? Çünki bu jurnallar elmdən çox öz maddi maraqlarını, gəlirlərini əsas götürürlər. Pirat jurnallarda bir məqalənin çap edilməsi üçün böyük vəsait tələb olunur. Yüksək reytinqli beynəlxalq indeksli jurnallar pirat jurnalları öz sıralarından xaric etsələr də, yenə də onlar qalmaqdadır. 2016-cı ilə qədər 175-dən artıq pirat jurnal həmin şəbəkədən, sistemdən çıxarılıb. Pirat jurnallar şəbəkədən çıxarılsa da, onlar yenə də alimlərin məqalələrini çap etməyi davam etdirirlər, təəssüf ki, bu məqalələri də bizim elmi təşkilatlar, universitetlər qəbul edirlər. Halbuki, onları qəbul etməməlidirlər. Rusiyada nə üçün piratçılıqla ciddi mübarizə aparılır, onlar niyə bu məsələyə xüsusi diqqət yetirirlər? Çünki Rusiyada ali məktəblərdə, akademiyada işləyənlərin xarici jurnallarda çap edildiklərinə görə maaşına əlavələr verilir. Ona görə də onlar bu jurnallara meyl edirdilər, nəticədə də dövlətin mükafat kimi verdiyi pullar havaya xərclənirdi. Baxaq bizə. Dediyim kimi, bizdə elmlər doktoru dərəcəsini almaq üçün beynəlxalq indeksli jurnallarda iki məqalə çap edilməsi tələb olunur.
Bu gün bəzi işbazlar meydana çıxıb. Belələri Azərbaycanda da var, amma ölkəmizdəkilər elə də geniş şəbəkəyə malik deyillər. Rusiyada bir sayt var və alimlərə səslənir ki, kim bu jurnallarda çap olunmaq istəyirsə, biz onlara kömək etməyə hazırıq. Mən özüm həmin jurnallarla əlaqə saxlamışam. Məsələn, Rusiyada çıxan belə bir jurnala məqalə göndərdim və bildirdim ki, siz mənə məqalənin çap ediləcəyi müddəti deyin, mənə cavab verdilər ki, ən tezi sizin məqalə 2023-cü ildə çap oluna bilər. Mən indən sonra neçə il gözləməliyəm ki, məqaləm çap olunsun. Belə məsələlər işbazlar üçün geniş imkanlar açır. Mənim bir məqaləm Polşada çıxan və “Tomson” şəbəkəsinə daxil olan jurnalda çap olunub, amma çox böyük çətinliklərlə. Üç il mübarizə aparmışam və Avropa Şurasındakı polşalı deputatın köməkliyilə mən o məqaləni çap etdirmişəm. Əlbəttə, bu imkanlar çox adamda yoxdur, hazırda mənim özümdə də yoxdur, amma o vaxt bir şans yaranmışdı. 2016-cı ildə məqaləm çıxan həmin jurnala indi məqalə göndərmişəm, amma bir xəbər yoxdur”.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, pirat jurnallarla alimlər arasında xüsusi vasitəçilər, işbazlar var ki, onlar əvvəlcə alimlərlə puldan danışmasalar da, müəyyən bir müddətdən sonra alimlərə çap qiymətləri göndərirlər. “Mənim özüm elə şəxslərlə əlaqə saxlamışam, əvvəlcə çox xoş danışdılar, pirat jurnallara üz tutmamaqla, pulları havayı yerə xərcləməməklə bağlı məsləhətlər də verdilər, ardınca isə vasitəçilər mənə çap qiymətlərini göndəriblər, bildiriblər ki, əgər siz iki-üç aya nisbətən az reytinqli jurnallarda çap olunmaq istəyirsinizsə, buna görə 1200 dollar, bir az orta reytinqli jurnalda çap edilmək üçün 1400 dollar ödəməlisiniz, yüksək reytinqli jurnalda isə məqaləniz 1600 dollara çap oluna bilər. Onlar konkret olaraq tələb edilən vəsaiti təqdim ediblər. Hətta “siz həmin məqaləyə 6 nəfər alim də cəlb edə bilərsiniz və həmin vəsaiti bölüşdürərsiniz ki, sizə güc düşməsin” deyə bildiriblər. Yəni pirat jurnallarla alimlər arasında vasitəçilik edən müəyyən şəxslər və qurumlar öz şəxsi maraqlarını hər şeydən üstün tuturlar, alimləri onların toruna salırlar. Onlar düşünmürlər ki, ictimai fənnlərdən, xüsusən də tarixdən yazılan məqalələrin altında bir müəllifin imzası olur. Hazırda Azərbaycan Ali Attestasiya Komissiyası qoşa müəllifli məqaləni tanımır və şəxsən öz məqalən olmalıdır. Əsasən qoşa müəllifli məqalələr olanda bundan vəzifəli şəxslər, AMEA-da olan institut direktorları, digər səlahiyyətli şəxslər bəhrələnirlər. Gənclər məqaləni yazır, onlar da öz adlarını ora əlavə edirlər, sonra da məqalələrinin çox olduğunu bildirirlər. Gənc, yaxud öz gücünə işləyən kadrlar heç zaman kiminsə yazdığı məqaləyə şərik olmurlar. Əgər tarix sahəsindən bir alim həmin jurnallarda bir məqalə çap etdirmək istəsə, gərək vasitəçilərə 1200 dollar vəsait ödəsin ki, iki-üç aya o məqalə çap olunsun. Amma pul ödənildikdən sonra məqalənin taleyi haqda əvvəlcədən heç nə söyləmək olmur, çünki bilmirsən ki, ödədiyin pulu həmin vasitəçilər o jurnallara çatdıracaq, yoxsa yox. Bu sonrakı məsələdir. Azərbaycanda elmlə məşğul olan adamlar bilirlər ki, stimul 0 dərəcəsindədir. Yəni əziyyətlə müdafiə edib elmlər doktoru olan şəxsin əməkhaqqına cəmi 40 manat əlavə olunur. Fikir verin, o qədər əziyyətdən, prosedurdan keçəndən sonra xaricdə məqalə çap etdirmək üçün böyük məbləğdə vəsait tələb olunursa, bu, gənclərdə elmə marağı öldürür”.
M.Zülfüqarlı hesab edir ki, alimlərimiz ətək-ətək pulu xarici jurnallara tökməkdənsə, onların məqalələri Azərbaycanda çap olunan yüksək indeksli beynəlxalq elmi jurnallarda çap olunsun və Ali Attestasiya Komissiyası da prosedurlar zamanı bunları əsas götürsün. Bunun vəziyyətdən çıxış yolu olduğunu deyən M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, bundan daha çox fayda görərik: “Çünki Azərbaycan tarixinə aid xarici ölkə jurnallarında elə bir maraq yoxdur ki, orada bu cür məqalələr çap olunsun. Azərbaycan elmini inkişaf etdirmək üçün bu cür süni maneələr aradan qaldırılmalıdır. İndi bu işi insanlardan tələb edən səlahiyyətli şəxslərin özlərinin həmin şəbəkələrdə heç məqalələri çıxmayıb. Yəni onlar keçən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində, 2000-ci illərin başlanğıcında elmi ad, elmi dərəcə alanda bu cür tələblər yox idi. Bu adamlar indi isə öz səlahiyyətlərində olan qurumlarda belə şərtlər qoyurlar, düşünürlər ki, biz bu adları əldə etmişik, başqaları qoy edə bilməsin. Mənə elə gəlir ki, bu, dövlətçiliyimiz üçün də ciddi problemdir, Azərbaycanda elmi dərəcəsi, elmi adı olan adamların sayı sürətlə azalacaq, bu da gələcəkdə çox ciddi problemlər yarada bilər. Hesab edirəm ki, 2021-ci ildə bu məsələlərə yenidən baxılmalı, islahatlar keçirilməlidir, sadələşmiş bir prosedur olmalıdır. Bizim alimləri xaricdəki yırtıcı, pirat jurnallara yönləndirməkdənsə, onlardan Azərbaycan tarixinə, dövlətçiliyimizə aid daha sanballı əsərlərin yazılmasını tələb etmək daha doğru olardı” - deyə M.Zülfüqarlı vurğuladı.
İradə SARIYEVA
