Azərbaycan dilini qorumaq hər bir vətəndaşın, KİV təmsilçilərinin, hüquqi və fiziki şəxslərin birbaşa vəzifəsi olsa da, təəssüf ki, bir sıra hallarda biz bunun əksini görürük. Dövlət dilinin norma və qaydalarının tətbiqi sahəsində ciddi qüsurlar mövcuddur. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda 2013-cü ildə monitorinq şöbəsi yaradılıb. Həmin qurum dövlət dil normalarını pozanları aşkarlasa da, hüquqi mexanizm olmadığı üçün, onların cərimələnməsi reallaşmayıb.
Məlum olduğu kimi, Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununu imzalayıb.
Bununla Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 116.1-ci maddəsinə 533-1-ci bənd əlavə edilir. Bu maddə kütləvi informasiya vasitələrində (KİV) və reklam daşıyıcılarında dövlət dili normalarının pozulması hallarını nəzərdə tutur.
Belə ki, kütləvi informasiya vasitələrində və reklam daşıyıcılarında dövlət dili normalarının pozulmasına görə fiziki şəxslər yüz manatdan iki yüz manatadək məbləğdə, vəzifəli şəxslər üç yüz manatdan dörd yüz manatadək məbləğdə, hüquqi şəxslər beş yüz manatdan min manatadək məbləğdə cərimə ediləcək.
Dilimizin əsas himayəçisi hansı dövlət orqanı olacaq?
Sayalı Sadıqova: “...səlahiyyətli qurum Monitorinq Mərkəzi olacaq”
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü, professor Sayalı Sadıqova “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, bu sahədə cərimələrin tətbiqinin hüquqi cəhətdən tənzimlənməsi böyük fayda verəcək. S.Sadıqovanın sözlərinə görə, Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 noyabr 2018-ci il tarixli Fərmanı var. O qeyd etdi ki, Prezidentin sözügedən Fərmanında “Azərbaycan Respublikasının dövlət dilinin tətbiqinə nəzarət edən, kütləvi informasiya vasitələrində, internet resurslarında və reklam daşıyıcılarında ədəbi dil normalarının qorunmasını təmin edən, dövlət büdcəsindən maliyyələşən Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi publik hüquqi şəxsin yaradılması məsələsi xüsusi vurğulanıb. Həmin Fərmana əsasən, 30 iyul 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi publik hüquqi şəxsin strukturunun, işçilərinin say həddinin təsdiq edilməsi və əməkhaqqı fondunun müəyyən edilməsi haqqında
Nazirlər Kabineti qərar verib. Bu məsələyə də sözügedən mərkəzin nəzarət edəcəyini deyən S.Sadıqova hesab edir ki, dilimizin tətbiqinin mükəmməl şəkildə olmasına nail ola biləcəyik: “Prezidentin Fərmanı ilə Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi yaradılıb. Amma hələ praktik olaraq həmin qurum fəaliyyət göstərmir. Proses pandemiya dövrünə düşdüyü üçün hələ bu istiqamətdə müəyyən işlər görülməyib. Həmin Fərmanda Monitorinq Mərkəzinin fəaliyyəti, işçi sayı, fəaliyyət istiqamətləri və sair öz əksini tapıb. Hələ bu quruma sədr təyin edilməyib. Sədr təyin edildikdən sonra qurum öz fəaliyyətinə başlayacaq. Dilimizin norma və qaydalarının düzgün şəkildə tətbiq edilməsinə səlahiyyətli qurum Monitorinq Mərkəzi olacaq. Bu yaxınlarda Monitorinq Mərkəzinin əsasnaməsində hansı istiqamətlərin olacağı Milli Məclisdə də müzakirə olundu. Gərək həmin qurumun əsasnaməsi hazırlansın, sədr təyin edilsin, sonra isə o tətbiqi işinə başlasın. Amma hələ başlamayıb. Əslində, qurum artıq fəaliyyətə başlamalıdır. 2018-ci ildən reklamlar, ədəbi dilin qorunması ilə bağlı problemlər, bu sahəyə nəzarət məsələsi müzakirə edilib və nəticədə qarara alınıb ki, Monitorinq Mərkəzi yaradılsın və bu sahəyə nəzarət etsin”.
Monitorinq Mərkəzində Dilçilik İnstitutunun da təmsilçiliyinin olacağını deyən S.Sadıqova qeyd etdi ki, sənəddə də Dilçilik İnstitutunun direktorunun bu işdə nəzarətçi kimi iştirak etdiyi əks olunub. S.Sadıqovanın bildirdiyinə görə, Monitorinq Mərkəzinin təyin ediləcək rəhbəri və 10 nəfər işçisi bu məsələyə nəzarət funksiyasını yerinə yetirəcək.
Buludxan Xəlilov: “Buna nəzarət mexanizmini həm Monitorinq Mərkəzi, həm də Mətbuat Şurası həyata keçirə bilər”
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin şöbə müdiri, Dövlət Dil Komissiyasının üzvü, professor Buludxan Xəlilov isə bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu məsələyə Monitorinq Mərkəzi ilə yanaşı, Mətbuat Şurası da nəzarət etməlidir. “Dil dəyərdir. Özü də deyərdim ki, bütün dəyərlərin fövqündə dayanan dəyərdir. Ona görə də belə bir dəyərin imkanlarına kölgə salmaq, onun tələblərini pozmaq heç kəsi təmin edə bilməz, o cümlədən də Azərbaycan dilinin daşıyıcılarını və bu dilin sosial bazasında dayanan, danışan insanları. Təəssüflər olsun ki, Azərbaycan dilinin imkanlarını, onun həm praktik danışıq, həm də yazılı imkanlarını pozanlar çoxalır və günü-gündən artır. Kütləvi informasiya sahəsi isə dilin nümayişi, tətbiqi, dilin üzə çıxması, təbliği sahəsində bir örnəkdir. Bu baxımdan KİV sahəsində dillə bağlı qüsurlar daha tez nəzərə çarpır. Bu səbəbdən də Prezident İlham Əliyevim imzaladığı Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Qanununun 116.1-ci maddəsinə 533-1-ci bəndin əlavə edilməsi təqdirəlayiqdir. Bildiyimiz kimi, bu maddə kütləvi informasiya vasitələrində (KİV) və reklam daşıyıcılarında dövlət dili normalarının pozulması hallarını nəzərdə tutur və burada konkret cərimə məbləği göstərilir. Hesab edirəm qanuna edilən bu dəyişiklik dəyər olan dilin praktik və tətbiq imkanlarını qorumaq üçün çox statuslu bir vasitədir, sənəddir. Bu mənada kütləvi informasiya vasitələrində, reklam daşıyıcılarında hüquqi və fiziki şəxslərin, vəzifəli insanların dilin tətbiqi məsələsinə düzgün riayət etməsi vacib bir məsələyə çevrilir. Belə ki, həm hüquqi, həm də fiziki şəxslər dilin tətbiqi imkanlarına düzgün əməl etməklə dili sevdirə, örnəyə çevirə biləcəklər, dilin potensialını, gücünü və imkanlarını üzə çıxaracaqlar. O ki, qaldı bu məsələyə nəzarət mexanizminin necə olmasına, fikrimcə, buna nəzarət mexanizmini həm Monitorinq Mərkəzi, həm də Mətbuat Şurası həyata keçirə bilər. Mətbuat Şurasında bir qrup yaradıla bilər ki, həmin qrupun üzvləri bu məsələyə nəzarət etsinlər. Bu nəzarətin günlük də, həftəlik də, aylıq da olması mümkündür. Tutaq ki, birgünlük, birhəftəlik, biraylıq nəzarət KİV-in həm qəzet-jurnal, həm də televiziya və radio qoluna ola, dilin normalarını, qaydalarını pozan, qüsura yol verən KİV-ə pozuntularla bağlı müvafiq sənəd göndərilə və cərimələr tətbiq oluna bilər. Deyim ki, bu, beynəlxalq təcrübədə tətbiq olunan bir ənənədir. Buna ona görə ənənə deyirəm ki, artıq dünyada cərimələnmə ənənəsi tətbiq olunur. Məsələn, Baltikyanı ölkələrdə uzun illərdir bunu tətbiq edirlər. Onlar bununla da dil qaydalarının pozulmasının qarşısını alırlar. Dil bu gün (bütün dünya dillərinə aiddir - B.X.) iki cəhətdən öz işləkliyində təqiblərə məruz qalır. Birincisi, xaricdən. Belə ki, “hansı dil hansı dili üstələyəcək” baxımından dillər arasında rəqabət gedir. İkincisi isə daxildən olan təzyiqlərdir. Azərbaycan dili bu təzyiqlərin ikisini də yaşayır. Həm beynəlxalq dillərlə rəqabət prosesinə girir, artıq müxtəlif dillərdən Azərbaycan dilinə birbaşa siyasi, hüquqi, elmi əsərlər tərcümə olunur. Digər tərəfdən isə ölkənin daxilində dili düzgün tətbiq edə bilməyənlər dilə müdaxilə edirlər. Ona görə də heç birinə yol vermək olmaz. İndi elə bir əsrdir ki, dildə gedən siyasət düzgün qurulmasa, artıq rəqabət prosesinə dil tab gətirə bilməz, dil başqa dillərin təsiri altına düşə bilər. Ona görə də biz çalışmalıyıq ki, Azərbaycan dilində danışan və yazılı şəkildə istifadə edən onun imkanlarından düzgün bəhrələnsin. Bu səbəbdən həm hüquqi, həm fiziki, həm də vəzifəli şəxs bu məsuliyyəti hiss etsin. Belə olan təqdirdə Azərbaycan dili öz imkanlarını ortaya çıxaracaq və nəticədə dilimiz həm şifahi, həm də yazılı qolunu inkişaf etdirə biləcək”.
Bu sahədə çox ciddi narahatlıq olduğunu qeyd edən B.Xəlilovun sözlərinə görə, bu narahatlıq ondan ibarətdir ki, həm küçə və bazarlarda reklamların dili qüsurludur, həm də KİV-in dilində böyük qüsurlar mövcuddur. B.Xəlilov vurğuladı ki, Prezidentin Sərəncamından irəli gələn proseslər tətbiq olunduqdan sonra Azərbaycan dilindən istifadə edənlərin məsuliyyəti artacaq və eyni zamanda, radioda, televiziyada, qəzet və jurnallarda peşəkar jurnalistlər dəstəsi yaranacaq. “Təsadüfi adamlar meydan ala bilməyəcək. Etiraf edək ki, bu gün radioda, televiziyada, qəzet və jurnallarda kifayət qədər qeyri-peşəkar çalışır. Onlar geyimləri, ədaları ilə özlərini nümayiş etdirir, dilin imkanları isə kənarda qalır. Beləliklə, dil sevilə bilmir, dil daxildə təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalır. Mənə elə gəlir ki, qanuna edilən bu dəyişiklik məsuliyyətimizi daha da artıracaq və dildən istifadə edən hər bir vətəndaş öz məsuliyyətini dərk edəcək. Bu sənədin mahiyyətinə varmaq istəyirəm. Bu o demək deyil ki, hamı doğma ana dilini yüksək səviyyədə, mütəşəkkil qaydada, dilçi səviyyəsində bilməlidir. Bu mümkün deyil. Dilçi dilçi, jurnalist jurnalist, yazıçı yazıçı səviyyəsində bilir. Söhbət ondan gedir hər kəs öz sahəsində doğma ana dilini necə tətbiq edir? Budur məsələ. Bu gün Azərbaycan dilinin problemi dildə deyil, o dildən istifadə edənlərdədir. Mənə elə gəlir ki, bundan sonra dili tətbiq edənlər artıq öz məsuliyyətlərini dərk edəcəklər. Müntəzəm olaraq ayrı-ayrı KİV-də monitorinqlərin aparılması, cərimələrin tətbiq edilməsi isə artıq peşəkarların üzə çıxmasına şərait yaradacaq və nəticədə hər kəs öz məsuliyyətini hiss edəcək” - deyə B.Xəlilov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
