Günümüzün məşhur elm mərkəzləri, dünyanın böyük alimlərinin toplaşdığı elmi-tədqiqat institutları “COVID-19” virusuna qarşı vaksin hazırlamağa başlayıblar. Bu gün bir sıra elmi mərkəzlər bu virusun qarşısının alınması istiqamətində böyük elmi-tədqiqat işləri aparırlar, amma təəssüf ki, hələ bu virusa qarşı sınaqdan keçən vaksin əldə etmək mümkün olmayıb.
Amma alimlər, biotəbiblər bu istiqamətdə işlərini davam etdirirlər. Doğrudur, bəzi xəbər saytlarında və sosial şəbəkələrdə “COVID-19”a qarşı vaksin tapıldığı barədə təsdiqlənməmiş məlumatlar yer alır.
Azərbaycan alimləri də koronavirusa qarşı elmi mübarizə tədbirlərinə qoşulublar. Mətbuatda yayılan məlumatlara görə, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunda artıq bu istiqamətdə fəaliyyətə başlanıb. AMEA-nın vitse-prezidenti, Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunun direktoru, akademik İradə Hüseynovanın bildirdiyinə görə, ölkəmizdə bu virusun genomu, quruluşu, mənşəyi, eyni zamanda, vaksinlərin hazırlanması sahəsində dərin biliklərə malik mütəxəssislər var və bu istiqamətdə tədqiqatlar daha da genişləndirilməlidir. “Koronavirusdan qorunma və müalicə üsulları ilə bağlı kitabça və broşürlər hazırlanmalı, insanlara mütəmadi olaraq məlumatlar verilməlidir”.
Onun sözlərinə görə, elmi biliklər vasitəsilə ağır xəstəlik və pandemiyalarla mübarizə asan olacaq.
Hazırda ölkəmizdə koronavirusun qarşısının alınması və peyvəndlərin hazırlanması məqsədilə ciddi tədbirlərin görüldüyünü deyən alim bu pandemiyanın dövlət başçısının diqqət mərkəzində olduğunu vurğulayıb.
Koronavirusa qarşı vaksinin hazırlanması üçün Azərbaycan alimləri hansı ölkələrin elmi mərkəzləri, mütəxəssisləri ilə əməkdaşlıq edirlər? Bu vaksin alınarsa, hansı ölkələrə satıla bilər? Elmi-tədqiqat işləri hansısa bir beynəlxalq təşkilatın qrant layihəsidir, yoxsa onu Azərbaycan dövləti maliyyələşdirir? Bu vaksinin sınaqlarının ilk dəfə hansı ölkədə təşkil ediləcəyi gözlənir?
“...güclü maddi-texniki baza, texniki avadanlıqların olması da vacibdir”
Bu suallarla Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunun direktoru, akademik İradə Hüseynovaya müraciət etdik. İ.Hüseynova “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, onun fikri bir qədər təhrif edilib. Hazırda Azərbaycanda koronavirus əleyhinə vaksin hazırlığına başlanmayıb. O qeyd etdi ki, bu vaksinin hazırlanması üçün ölkəmizdə peşəkar kadrlar olsa da, bu prosesin həyata keçirilməsi üçün maddi-texniki baza yoxdur. İ.Hüseynovanın qeyd etdiyinə görə, institutda 2012-ci ildə Molekulyar biotexnologiya laboratoriyası qurulub və laboratoriyaya bu sahədə yüksək səviyyəli mütəxəssis professor Vidadi Yusifov rəhbərlik edir. Bu laboratoriyanın əsas işinin isə yüksək virulentlik qabiliyyətinə malik, dərman preparatlarının təsirinə davamlı patogenlərə qarşı yeni antimikrob birləşmələrin molekulyar əsaslarının işlənib hazırlanması olduğunu deyən İ.Hüseynova onu da bildirdi ki, bundan əlavə, institut tərəfindən iki gənc kadr bu sahədə ixtisaslaşmaq üçün ABŞ-a göndərilib, onlardan biri Rahilə Rəhimova hazırda Fransada çalışsa da, Aytən Ağayeva Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunda fəaliyyətini davam etdirir. “Bizim institutda koronavirusla bağlı mütəxəssislərin iştirakı ilə bir müzakirə keçirildi. Bizim institutda 2012-ci ildə beynəlxalq statuslu Molekulyar biotexnologiya laboratoriyası yaradılıb. O laboratoriyanın rəhbəri professor Vidadi Yusifovdur. O, uzun illər ABŞ Fraunhofer Molekulyar Biotexnologiya Mərkəzinə rəhbərlik edib. Bu mərkəzin də əsas işi müxtəlif vaksinlərin, antibiotiklərin hazırlanmasından ibarət olub. V.Yusifovun rəhbərlik etdiyi laboratoriya yarandığı dövrdən biz kadr hazırlığına başladıq və iki gənci Molekulyar Biotexnologiya Mərkəzinə təcrübəyə göndərdik. O gənc xanımlardan biri Rəhilə Rəhimova hazırda Fransada tədqiqatlar aparır, fəlsəfə doktorudur. İkinci xanım, Aytən Ağayeva isə 2018-ci ildə ABŞ-da tədqiqat işlərini başa çatdırdıqdan sonra Azərbaycana qayıdıb və Molekulyar biotexnologiya laboratoriyasında fəaliyyətini davam etdirir. Onun işi vaksinlərin, antibiotiklərin hazırlanması ilə bağlıdır. Azərbaycanda bu işi bilən kadrlar var. Yəni sabah biz bu işi Azərbaycanda qura bilsək, kadr sarıdan heç bir çətinliyimiz yoxdur, biz onu həyata keçirə bilərik. Vaksinin, antibiotikin hazırlanması üçün laboratoriyanın və kadrın mövcud olması ilə yanaşı, güclü maddi-texniki baza, texniki avadanlıqların olması da vacibdir. 2002-ci ildə Sars, 2012-ci ildə Mers koronavirusu mövcud olub. Onlara qarşı da vaksin hazırlanmayıb. İndi dünyada söhbət gəzir ki, koronavirusa qarşı vaksin hazırlanacaq, amma düşünmürəm ki, o bu virusun qarşısını alacaq. Sadəcə, bu gün bu sahədə işləyirlər, tədqiqat aparırlar. Amma digər antivirus preparatları var ki, onlar vaksindən daha böyük effektə malikdir. İndi deyirlər ki, Azərbaycanda vaksin hazırlanır, bu düzgün fikir deyil, ölkəmizdə vaksin hazırlamaq üçün kadrlar var, potensial mövcuddur, amma maddi-texniki baza, təmin olunmuş laboratoriyamız yoxdur. Vaksinin hazırlanması üçün bu şərtlərin olması vacibdir. Bunlar olarsa, əlbəttə, vaksin hazırlığından danışmaq olar”.
İnstitutun nəzdində fəaliyyət göstərən Molekulyar biotexnologiya laboratoriyasının vacib texniki avadanlıqlarla tam təmin edilmədiyini deyən İ.Hüseynovanın sözlərinə görə, bu avadanlıqları AMEA-nın maddi imkanları daxilində almaq, quraşdırmaq mümkün deyil. O qeyd etdi ki, dünyada vaksinlərin hazırlanması ilə çox az sayda mərkəz məşğul olur. Azərbaycanda vaksin hazırlanması üçün əvvəlcə bunun strukturunun hazırlanmalı olduğunu deyən akademik hesab edir ki, bunun bir dövlət proqramı da olmalıdır və laboratoriyanın qurulması üçün avadanlıqlar alınmalıdır. Müsahibimiz vurğuladı ki, AMEA-nın müxbir üzvü Tərlan Məmmədovun rəhbərlik etdiyi Molekulyar biomühəndislik laboratoriyası da var və o da uzun illər Molekulyar Biotexnologiya Mərkəzində çalışıb: “Tərlan Məmmədovun da işi vaksinlərin hazırlanması ilə bağlıdır. O da çox peşəkar bir mütəxəssisdir. Yəni demək istəyirəm ki, peşəkar kadrlarımız var. Bu sahədə tədqiqat işləri genişləndirilməlidir. Bu da, vurğuladığım kimi, uyğun avadanlıqların olmasını tələb edir. Biz viruslarla işləmişik, mövcud laboratoriyamızda diaqnostika işləri tam həyata keçirilib, bunun üçün kadrlarımız da, laboratoriyamız da, uyğun kimyəvi reaktivlərimiz də var. Ancaq koronavirusla bağlı biz hansısa bir insanla işləməmişik. Ancaq sabah dövlətimiz qərar versə ki, koronavirusla bağlı vaksin hazırlanmalıdır, onda bu işi həyata keçirməyə elmi potensialımız və kadrlarımız var. Əsas məsələ lazımi texniki avadanlıqların olmasıdır” - deyə İ.Hüseynova qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
