Elmlə məşğul olan, elmi dərəcə alıb alim adını qazanan hər bir şəxsin ənənəvi olaraq yazdığı dissertasiya işinin əsasında avtorefarat çap etdirdiyi məlumdur. SSRİ dövründə Azərbaycanda və keçmiş ittifaq respublikalarında çap olunan avtoreferatların mütləq şəkildə rus dilinə də çevilirək nəşr edilməsi vacib idi.
Bunun əsas səbəblərindən biri həmin avtoreferatların keçmiş SSRİ respublikalarının elmi müəssisələrinə, xüsusən də kitabxanalarına göndərilməsi ilə bağlı idi. Eyni zamanda avtoreferatlar dövrün elmi yeniliklərinin, Azərbaycan alimlərinin tədqiq etdiyi sahələrlə bağlı gəldikləri elmi nəticələrin təbliğ edilməsi idi. Lakin Azərbaycan dövlət müstəqilliyi qazandıqdan sonra bir sıra sahələrdə baş verən dəyişikliklər elm sahəsindən də yan keçmədi və bu birbaşa avtoreferatların tərcüməsinə də təsir göstərməyə başladı. Əvvəlki dövrlərdə avtoreferatlar rus dili ilə paralel olaraq ingilis dilinə tərcümə edilsə də, sonra aidiyyatı elmi qurumların çıxardığı qərarlara əsasən həm Azərbaycan, həm də rus dilində yazılan dissertasiyaların avtorefaratları yalnız ingilis dilinə tərcümə edilməyə başladı. Məlumatlara görə, avtoreferatın bir səhifəsinin ingilis dilinə tərcümə edilməsi isə dissertant və doktoranta 17 ABŞ dollarına başa gəlir. Qiymət rəsmi olmadığı üçün onunla bağlı hər hansı bir iddia ortaya qoya bilmərik. Amma fakt budur ki, avtoreferatın ingilis dilinə tərcümə edilməsi Azərbaycan elminin beynəlxalq aləmdə yayılmasına heç bir müsbət təsir göstərmir. Kiçik istisnaları nəzərə almasaq deyə bilərik ki, ingilis dilinə tərcümə edilən avtoreferatlar Azərbaycandan kənara çıxmır. Halbuki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının da, ali təhsil müəassisələrinin də əsas hədəfi avtoreferatların daha çox dillərə tərcümə edilərək xarici universitetlərə, elm mərkəzlərinə, kitabxanalara göndərilməsini təmin etmək olmalıdır. Lakin bildiyimiz kimi avtoreferatlar yalnız və yalnız müəllifin maliyə hesabına çap olunmalıdır. Gizlin deyil ki, çox cüzi maaşla işləyən iddiaçı bu avtoreferatın ingilis dilinə çevirilməsi və çap edilməsi üçün bəzən borca girir, bəzən kredit götürür.
Məlumdur ki, bu gün Azərbaycan elmi dünyada tanınmır və elmimizi tanıtmağa məsul olan qurumlar isə buna cəhd göstərmək istəmirlər. Təklif edərdik ki, avtoreferatların xarici dilə tərcümə edilməsi yalnız ingilis dili ilə məhdudlaşmamalıdır, onlar başqa xarici dillərə də tərcümə edilməlidir. Eyni zamanda da avtoreferatların xarici dillərə tərcümə edilib yayılması ilə bağlı xüsusi dövlət konsepsiyası hazırlanmalıdır, proqram müəyyən edilməlidir. Bunun nəticəsində ölkəmizdə çap edilən avtoreferatlar iddiaçıların, müəlliflərin deyil, dövlətin, məhz Milli Elmlər Akademiyasının, universitetlərin hesabına xarici dillərə tərcümə edilməlidir. Bu məsələyə pərakəndə şəkildə yanaşmaq, barmaqarası baxmaq olmaz. Qeyd etdiyimiz kimi əsas hədəf Azərbaycan elmini, müasir Azərbaycan alimlərinin tətdiqat əsərlərini, elmi nəticələrini beynəlxalq elmi ictimaiyyətə çatdırmaq və elmimizi tanıtmaqdır. Yeri gəlmişkən, Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev də elm adamları ilə bütün görüşlərində çağdaş Azərbaycan elimin beynəlxalq aləmdə tanıdılmasını, elm tutumlu ölkələrlə bir sırada olmağımızı Akademiya, eləcə də ali təhsil ocaqları qarşısına məqsəd olaraq qoyub. O da məlumdur ki, dövlət elmə kifayət qədər vəsait ayırsa da, lakin hələ də elmimiz yerində iməkləyir...
İlqar Orucov: “Sovet dövründə dissertasiya rus dilində yazılırdısa, avtoreferat da rus dilində olurdu, nəşrin sonunda isə Azərbaycan və ingilis dilində xülasələri verilirdi”
Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov məsələyə belə izah verdi: “SSRİ dövründə avtoreferatlar dissertasiyanın yazıldığı dildə çap olunurdu. Yəni iddiaçı (elmi iş müdafiə etməyə hazırlaşan şəxs) hansı dildə dissertasiya yazırdısa avtoreferat da həmin dildə nəşr edilirdi. Amma avtoreferatın sonunda avtoreferatın yazıldığı dildən fərqli olar digər iki dildə xülasə verilirdi. Məsələn, Sovet dövründə dissertasiya rus dilində yazılırdısa, avtoreferat da rus dilində olurdu, nəşrin sonunda isə Azərbaycan və ingilis dilində xülasələri verilirdi. Amma dissertasiya Azərbaycan dilində idisə avtoreferat Azərbaycan dilində olurdu və xülasəsi isə rus və ingilis dillərində olurdu. Təbii ki, SSRİ dövründə dissertasiyalar ingilis dilində yazılmırdı, işçi dil kimi rus və Azərbaycan dilləri istifadə olunurdu. Amma indiki dövrdə yenə də bu qaydalar gözlənir. Düşünürəm ki, əslində, bunun gözlənilməsi doğrudur. O ki qaldı avtoreferatların çapına, iddiaçı müdafiədən bir neçə gün əvvəl avtoreferatları çap edib paylamalıdır. Bu avtoreferatlar universitetlərə, müvafiq qurumlara göndərilir. Amma onu deyim ki, bu proses çox zaman formal xarakter daşıyır. Məsələ bundan ibarətdir ki, dissertasiyaların yazıldığı dildə də, əlbəttə, avtoreferat olmalıdır və onun ingilis dilinə tərcümə edilərək paylanmasında da ziyanlı bir şey yoxdur. Nəzərə alsaq ki, indi doktorantura və dissertantura yolu ilə təhsil alanların ingilis dili bilgisi mükəmməldir. Ona görə düşünürəm ki, avtoreferatu iddiaçı ingilis dilində də yaza bilər. Bu sahədə heç bir problem yoxdur. Avtoreferat iddiaçının yazdığı dissertasiya işinin qısa məzmunu özündə əks etdirir. Burada işin aktuallığı, işin yeniliyi və s. qısa olaraq izah olunur. Hətta fikirləşirəm ki, bu həm də onlayn şəkildə də olmalıdır. Xarici dildə çap olunmağın heç bir zərəri yoxdur. Bu, gələcəkdə həmin işlərə istinad edilməsi ehtimallarını artırır”.
İ.Orucov qeyd etdi ki, elmi tərcümələri hər tərcümə işi ilə bağlı olan təşkilat bacarmır, burada xüsusi mütəxəssilərin iştirakı vacibir. “İndiki dövrdə informasiya dövrüdür və istənilən elmi işi onlayn izləmək, onlara istinad etmək mümkündür. Bununla bağlı əslində elmi ictimaiyyət üçün yeni imkanlar açılıb. İddiaçının müdafiəyə təqdim etdiyi iş artıq müdafiəyə qədər onun müxtəlif elmi əsərlərində, müxtəlif məqalələrində əks olunur və yayılır”.
İ.Orucov hesab edir ki, avtoreferatların tərcüməsi və çapı elə də böyük məbləğə başa gəlmir. Burada rəngli kağızdan istifadə edilmədiyini və bahalı iş olmadığını deyən İ.Orucovun sözlərinə görə, bunun üçün də dövlətinin vəsait ayırmasına ehtiyac yoxdur. İ.Orucov hesab edir ki, bu işin xüsusi konsepsiya əsasında həyata keçirilməsinə ehtiyac yoxdur.
İdris Abbasov: “...Azərbaycan elminə başucalığı gətirə biləcək avtoreferatları müxtəlif xarici dillərdə çap etmək olar”
Professor İdris Abbasov isə hesab edir ki, avtoreferatların müxtəlif xarici dillərə tərcümə edilərək çap edilməsi üçün vahid konsepsiyanın yaradılması müsbət olardı. Bununla belə İ.Abbasov hesab edir ki, bura ölkədə yazılan bütün avtoreferatları daxil etmək olmaz. “Mən müasir dövrdə nəşr edilən avtoreferatların ən müxtəlif dillərə tərcümə edilərək dünyaya yayılmasına və bunun üçün vahid konsepsiya hazırlanmasına müsbət yanaşıram. Bu konsepsiya hazırlanacaqsa, burada avtoreferatlara ciddi münasibət olmalıdır. Yox, əgər konsepsiya yaradılacaqsa və burada plagiat elmi işlərə, köçürmələrə, səviyyəsiz, mənasız mövzulara yer veriləcəksə, bu çox mənfi nəticə verə bilər. Təklif etdiyiniz konsepsiya əsasında iddiaçıların hamısının avtoreferatının çap edilməsi, xaricə yayılması bizə müsbət heç nə vəd edə bilməz. Çünki, dediyim kimi, bir çox hallarda yazılan elmi işlərdə plagiatlıq, köçürmələr kimi hallar var. Biz ucdantutma bütün avtoreferatları xarici dillərə çap edib yaysaq, bu bizə problem yarada bilər. Çünki xarici alimlərin elmi əsərlərinin üzünü köçürüb onu öz “elmi işi” kimi təqdim edənlərlə hər addımbaşı rastlaşıram. Təbii ki, plagiat elmi işlərin avtoreferatı da xarici ölkələrin elmi ictimaiyyəti tərəfindən müsbət qarşılanmayacaq. Biz bununla özümüzü, elmimizi biabır etmiş olarıq. Hesab edirəm ki, xüsusi konsepsiya əsasında dövlətin ayırdığı vəsait hesabına yalnız seçmə, Azərbaycan elminə başucalığı gətirə biləcək avtoreferatları müxtəlif xarici dillərdə çap etmək olar. Konsepsiya formalaşdırılsın, bu yaxşıdır. Amma məni qorxudan Azərbaycan elmini idarə edən şəxslərin həmin konsepsiyadan və dövlətin ayırdığı vəsaitdən sui-istifadə etməsidir. İndiyə qədər belə hallar çox olub. Azərbaycan elmi üçün faydalı olan, elmimizi dünyada tanıtmağa qadir bir əsər qalır kənarda, amma dövlət vəsaiti hesabına plagiat elmi işlər kitab şəklində dərc edilir” - deyə İ.Abbasov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
