Torpaq suyla qarışanda palçıq, qanla qarışanda VƏTƏN olur! “Diriliş Ərtoğrul” serialından
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Respublika Xatirə Kitabı redaksiyası ilə “Bakı-xəbər” qəzetinin birgə layihəsi əsasında “Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz” seriyasından “İgid ömrü” adlı növbəti kitabı çapa hazırlayırıq. Kitab Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Füzuli Salah oğlu Rüstəmovun vətənpərvərlik nidalı həyat, döyüş, qəhrəmanlıq yollarından bəhs edir.
Nazim: “Həmin Kətikdə 70 il öncə də qadınları süngüyə keçirib Qarqar çayına tökmüşdülər”
- Adam tanıyıram, “Azərbaycan Bayrağı” ordeni alıb. Amma fakt budur ki, o adam öz atasının meyitinin ardınca getmədi. Ondan qəhrəman olar?!.. Üstəlik, haqqın olmaya-olmaya necə belə bir tələb qoya, istəyə bilərsən ki, sənə orden, medal, nə bilim nələr versinlər?! Bəs belələri düşünmürlər ki, Xocalıda bizim namus-qeyrətimiz tapdalandı, kişiliyə, namusa xas olan nə varsa əldən getdi, qürurumuz da, mənliyimiz də getdi?! Bir sözlə ifadə eləmək çətindir bu yaşantıları, amma yenə də bir sözlə deyim ki, həmin gecə nəyimiz vardısa itirdik. Füzuli kimi, Əlif kimi təpədən-dırnağa qeyrətli oğlanlarımızı itirdik. Eybi yox, oğul şəhid olar. Qanı torpağına tökülər. Bəs heç olmasa biz onların qanını mükəmməl şəkildə alıb təskinlik tapa bilirikmi?! Əlbəttə ki, yox. Düşünürəm, ancaq torpaqlarımız azad olunsa biz onların qanını alar, bir qədər rahatlıq tapa bilərik. Siz bir tarixin təkrarına da fikir verin. Yaşlılar danışırdılar ki, 1905, 1907, 1908-ci illərdə həmin o Kətik dağının ətəyində, bu dəfə də xocalıları qırdıqları Qaraqayada o zaman da ermənilər beşatılanlarla eynən camaatın qabağını kəsib, qadınları süngüyə keçirib, kürəklərinə qaynar samovarlar bağlayıb həmin Qarqar çayına tökübmüşlər. 70 il sonra bu hadisəni, bu vəhşiliyi – Xocalı soyqırımını daha dəhşətli formada elə həmin ərazidə törətdilər, təkrarladılar. Nə dəyişmişdi ki?! Bircə silahların növündən və müasirliyindən başqa. Ermənilər həyasızcasına deyirlər ki, guya əhaliyə Kətik tərəfdən dəhliz saxlayıblar çıxmağa. Yaxşı, bəs dəhliz vermişdinizsə, o ərazidə meyitləri yığan şahid kimi deyirəm ki, insanların başını niyə kəsmişdiniz, baş dərilərini niyə soymuşdunuz, gözlərini niyə çıxarmışdınız? Bu, dəhliz vermək yox, əslində dərs vermək idi azərbaycanlılara.
- Füzuli sizi axtarmağa gedərkən yaralanıb Ağdam xəstəxanasına gətirilib, siz isə bu zaman öldürülmüş, təhqir edilmiş həmyerlilərinizin meyitlərini götürməyə getmisiniz...
- Yox, artıq razılaşma olandan sonra mən dörd nəfərlə gəldim xocalıların əsas məhv edildiyi Qaraqaya deyilən əraziyə. Burada meyitləri, onların durumunu görəndə adam dəhşətə gəlirdi. Başları soyulmuş, gözləri çıxarılmış, daha nə bilim nələr... Biz burada Aqilin də artıq keçinmiş cəsədini, o cümlədən Əlif Hacıyevin də nəşini götürdük. Orda tanıdığım adamların tanınmaz hala salınmış meyitlərini görəndə hönkür-hönkür ağladım. Mən ilk dəfəydi görürdüm ki, insanın başının dərisi nə qədər qalın olurmuş. Bunları görmək, üstəlik maşına yığıb ermənilərin gözlərinin müşayiəti altında ərazidən çıxarmaq...deyilməsi, yazılması tamamilə mümkünsüz olan dəhşət idi. Qəribə burası idi ki, birdən elə bil məndə daşlaşma getdi. Əvvəl meyitləri görəndə özümdən biixtiyar gözlərimdən yaşın axmasına baxmayaraq, sonra qeyd etdiyim bu dəhşətlərin şahidi olduqca daha nə qədər ağlamaq istəsəm də ağlaya bilmədim. Artıq məndə belə bir təsəvvür formalaşırdı ki, bəlkə elə insan bir-biri ilə belə rəftar eləməlidi?! Burda ermənilər məni tanıyıb guya qınaq eləmək istədilər ki, siz də Xocalı aeroportunda erməniləri belə incidirdiniz. Mən erməni dilini bilirəm. Cavab verdim ki, biz aeroportda qanunları qorumuşuq, amma qocaların, körpələrin başına belə müsibətlər gətirməmişik. Sizin etdiklərinizsə heç bir bəşəri əndazəyə sığmayan tarixi cinayətdir.
366-cı alayın zabitlərinin 52-si erməni olub
O zaman ermənilərin qarşısında, bu dəhşətin içərisində gözündən yaş çıxmayan sabiq döyüşçü indi bu sözləri mənə göz yaşları içərisində dilə gətirirdi. Burda cilovlaya bilmirdi daxilindən gələn, illərlə ürəyində qubar bağlamış hisslərini. Onu yenidən nisbətən sakit – Xocalılı, Füzulili günlərinə qaytarıram ki, bir qədər də özünü o çağlarda hiss edib sakitləşsin.O günlər, əlbəttə ki, xoş günlər olmasa da, hər halda mübarizə aparıldığı, bəzi məqamlarda bizimkilərin – torpağın halalca sahiblərinin ermənilərə dərs verdiyi çağlar kimi yaddaşlara həkk olunub...
- Xocalıdakı döyüşləriniz və ya belə demək mümkünsə, lokal döyüşləriniz, partizanlıqlar mütəşəkkil qaydada həyata keçirilmirdi, pərakəndə idi...
- Əvvəlcə sizin dediyiniz kimi idi. Zamanla artıq Xocalı Özünümüdafiə batalyonu yaranmışdı. Postlarda növbəli şəkildə keşik çəkirdilər batalyonun əsgərləri. Bu batalyonun əsgərlərindən biri də Füzuli idi.
- Məshəti türkü, “Azərbaycan bayrağı” ordenli Sərvər Rəcəbov həmin batalyonun komandiri idi?
- Yox, Sərvər müəllim qərargah rəisi idi. Batalyonun komandiri o zaman Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Tofiq Hüseynov idi. Sərvər müəllim Xocalıdan sonra batalyonu yenidən yaradıb komandir kimi döyüşlərə qatılmışdı (mən Nazimlə bu söhbəti apararkən Sərvər Rəcəbov hələ sağ idi. Ölümündən iki gün əvvəlsə Nazimlə birlikdə onunla görüşüb müsahibəsini yazdım. Növbəti yazılarda həm bu qəhrəman oğulu tanıyacaq, həm də onun Füzuli barədə dediklərini oxuyacaqsınız – N.Z.).
- Mobil döyüşləriniz olurdumu?
- Deyim ki, qısa əməliyyatlar oldu. Problem həm də nədə idi? Özünümüdafiə batalyonunun 150 əsgəri var idi. Amma bu qədər əsgərin cəmisi beş nəfərdən birinə çatacaq silahı vardı. Xocalı milis bölməsi isə 58 nəfərlik heyətdən ibarət idi. Bunların da cəmi 18-19 silahı olurdu. Bizim orda mükəmməl bir silah bazamız yox idi. Erməniyə qarşı əməliyyat tədbirləri həyata keçirmək gücündə, iqtidarında deyildik. Kifayət qədər qumbaraatanlarımız var idi, onun da mərmisi yox idi. Təlimdə istifadə olunan mərmilər vermişdilər bizə. Xocalıda erməniyə qarşı apardığımız mübarizə yalnız qeyrətimizdən - Vətənimizə içdən bağlı olmağımızın məntiqi nəticəsi kimi ortaya çıxırdı. Başqa heç nə. Üstəlik hərbi təcrübəmiz yox idi, taktiki gedişlər edə bilmirdik. Amma qarşı tərəf uzun illər hazırlaşmışdı. 366-cı alayın köməyi də bir tərəfdən. Bu alayın 72 nəfərlik zabit-gizir heyəti vardı. Onların 52-si ermənilər idi. Deməli, bu hərbi hissə erməniləşmiş bir hərbi hissə idi. 1990-cı ildə Bakının Biləcəri qəsəbəsində yerləşən, komendant saatına nəzarəti bilavasitə həyata keçirən Daxili Qoşun birləşməsi də Xankəndiyə dislokasiya olunmuşdu. Bu alayın 120-dən yuxarı zirehli texnikası var idi: BTR, BMP və s. Çox yerdə bunlar qeyd olunmur. Yalnız 366-cı alay qeyd olunur. Bu hərbi hissə 1991-ci ilin sentyabr ayında Xankəndini tərk edərkən onların silahları, texnikası hamısı erməniyə təhvil verildi. Görün bunlar nə boyda qüvvəyə malik idilər. Amma Xocalıda komendant saatı bəhanəsi ilə ov tüfənglərimizi də yığmışdılar. Bəhanəsi isə Xocalıya hücum edib xeyli xəsarətlər yetirən, ot tayalarımızı odlayan ermənilərin hərəkətlərinə qarşılıq verməyimiz olmuşdu. Xocalı əliyalın bir vəziyyətdə qalmışdı. Təbii ki, bizim təkbaşına erməniyə gücümüz çatmazdı. Amma biz nəyə ümidliydik?! Qoçların boğazına qırmızı lent bağlayıb Azərbaycan əsgərinin Əsgəranı alıb Xocalıya gələcəyi günü gözləyirdik ki, bu qurbanları onların ayaqlarının altında kəsək.
Biz qırmızı lentli qoçları qurban kəsmək istərkən...
- Bəs onlar niyə gəlmədi? Komanda gözləyirdilər?
- Komanda gözləyirdilər. Amma komanda da gəlmədi. Görünür, bunun arxasında çox ciddi bir xəyanət əməli gizlənib. Nəticədə görün nələr yaşandı...biz qurban kəsməyə hazırlaşarkən, əksinə bizim uşaqlarımız, igid oğlanlarımız ermənilərin ayağının altında qurbana çevrildi. Xocalının təhlükəsizliyi düşünülməli idi. Bizə kömək vermirdilər, heç olmasa silah göndərəydilər. Xankəndinin ətrafındakı azərbaycanlılar yaşayan kəndlərin bir-birinin ardınca yandırılıb-boşaldılması Xocalı faciəsini labüdləşdirirdi. Bircə qalırdı faciənin baş verəcəyi gün. Bax, bu günü biz dəqiq bilmirdik.
- Qadınları, uşaqları çıxarmaq olmazdı?
- Bilirsiniz, yanvarın 12-si sonuncu vertolyot gəlib ərzaq gətirmişdi. O vertolyotla 300-ə qədər adamı çıxartdıq. Amma Xocalının ümumi əhalisi 3100 nəfərdən çox idi. Onun təxminən 2800-ü orda qalmışdı. Nəylə çıxara bilərdik bu qədər əhalini? Yanvarın sonunda Ağdamdan uçan vertolyotu Şuşanın yaxınlığında stinger raketi ilə vurdular. Ondan sonra daha vertolyotun gəlməyi mümkün olmadı. Fevralın 2-si Xocalının işığı kəsildi. Ərzağımız tükənməyə başladı. Dəmləməyə çay tapmırdıq, ot çayı dəmləyib içirdik. Qırılmayan bircə ümidimiz idi ki, biz nəyin bahasına olursa-olsun torpağımızı qoyub çıxmayacağıq. Sonu da bu...
Füzuli qürur idi, vicdan idi, namus idi...
...Xocalının ən ağır günləri. Ağdamdan gizli meşə yolları, atla silah gətirmək gərək olur. Etibarlılıq... Füzuli yada düşür. Füzuli gedib gətirir də. Füzulinin gördüyü işi kimsə görə bilərdimi?!.. Sonuncu gedişi Əlif Hacıyev yalnız Füzuli ilə reallaşdırmağa razılıq verir. Baş tutmayan bu gediş həm də, artıq qeyd etdiyimiz kimi, xocalılıların harayına gedərək, yaralı vəziyyətdə “xocalılı”ya çevrilməyə məcbur olmuş Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Aqil Quliyevi atla Ağdama gətirməli imiş. Gözlər yenə Füzuliyə dikilir... Amma Xocalı qətliamı, günbəgün daralan halqa bu gedişi əngəlləyir. Aqilsə xocalılı Kamran kişinin evində yataqda uzanılı vəziyyətdə müalicə alırmış. Xocalıya bağlanan bu tale sonuncu gün də xocalıların yanında olur, Xocalı şəhidləri ilə bərabər haqqa qovuşur. Əgər hadisə bir neçə gün yubansaydı...
Nazim deyir Füzulidə bir qədər çekistlik də vardı. Ona Aqilin aparılmasını deyən kimi ölçüb-biçməyə başlayır və bu ölçü-biçi sırasında xəyanətlərin, satqınçılıqların nəzərə alınmasını da gözdən keçirir. Hər sözü hər kəsin yanında demək olmazdı. Hətta Xocalının özündə 11-12 nəfər erməniyə “donos” daşıyan var imiş. Ağdama mütəmadi təkbaşına gedən, bir neçə dəfə yolunu dəyişməyə məcbur olan qorxmaz oğul Füzuli bu “eybəcər əməlliləri” da nəzərə alırmış...
- Nazim, təəssüf ki zəmanəmizdə, ətrafımızda da belələri çoxdu. Orda ölüm-itim ayağında olduğu kimi, burda hətta təqaüd yaşına çatıb, elin dili ilə desək “bir ayağı gorda olanlar”ın içərisində də bu tipli “xasiyyətlərini” tərgidə bilməyən nadürüstlər var. Bir şeyi soruşum: Xocalı gecəsində başqaları ilə bərabər onları, o nadürüstləri də qətlə yetirmədilər ermənilər?
- Ölənləri də oldu. Amma gəlib arın-arsız yaşayanları da var.
- Hələ bir artıb-çoxaldılar da yəqin...
- Orası da var.
- Mən elə bilirəm Füzulinin qatili ermənilərdən çox belələridir...
- Əlbəttə. Birbaşa iştiraklarını deyə bilmərəm. Amma Füzuli kimi oğulların varlığı belələrinə maneə idi. Bilirsiniz niyə? Çünki Füzuli qürur idi, vicdan idi, namus idi, hər şey idi (ağlayır). Belə oğul yaşamalıydı. Təkcə fiziki mövcudluğuna görə yox. Həm də öyrətmək üçün, öyrənməyimiz üçün, örnək üçün. Fikir verirsinizmi, hətta onun ölümü də xalqı qarşısında örnək olmağını əngəlləyə bilmədi. Əksinə, bir qədər də ucaltdı Füzulini. Kaş ailəli olaydı, bir övladı qalaydı...
İgir ömrün daşıyıcısı Füzuli və ölüm...bu faktla hələ də barışa bilmir Nazim.
(ardı var)
Nəzirməmməd ZÖHRABLI Jurnalist-publisist
