Hay əsilli tarixçi A.Teryan və bloger A.Teryans 2015-ci ildə çap etdirdikləri “Misirin erməni şahbanuları” əsərində qədim Misir fironlarının 18-ci sülaləsinin (e.ə. XIII əsrdə) hay mənşəli olduğunu bildiriblər. Bu mülahizə 2006-cı ildə İrəvan şəhərində nəşr edilən “Ermənistan tarixi” kitabında da yer alıb.
Əvvəlki yazılarımızda qeyd etdiyimiz kimi, bəşər tarixinin neolit və eneolit dövrlərində (e.ə. VIII-V minilliklərdə) ibtidai insan sürüsü halında Həbəş dağlıq yaylasında mağara həyatı sürən protohay qəbilə icmasına aid tiqran, tiqr, tiqrau, amxar... tayfalarının etnogenezisində, morfo-psixoloji durumunda, qonşu qəbilə-tayfa münasibətlərinin inkişafında genetik qan yaddaşlarının, kod daşıyıcılarının təsiri güclü olub. Bu təsir Həbəş dağlıq yaylası, Omo çayı hövzəsi, Nil çayı vadisi (çay yatağının 5-ci və 6-cı dirsəkləri arasında sağ qolları olan Mavi Nil və Atbara çayları hövzələri), Nubiya səhrası (Medani vadisi), Qırmızı dənizin qərb sahilləri (Ərəbistan səhrası hüdudları da daxil olmaqla) və Nilin deltası boyunca protohay sürüsünün şüur-düşüncə-davranış tərzinin formalaşması mərhələləri kimi (e.ə. IV-I minilliklərdə) qiymətləndirilir. Təbii ki, protohay ibtidai insan sürüsünün xristianlığaqədərki yerli həbəş, misir, ərəb, yəhudi... tayfalarına assimlyasiyası qaçılmaz olsa da, iqlim-landşaft amillərinin də onların gen-qan yaddaşına, etno-morfo xüsusiyyətlərinə təsiri mühüm dəyişikliklərə (özəl şüur tipinə çevrilməsinə) səbəb olub. Çünki insan orqanizmində elə gen daşıyıcıları var ki, onlar sonradan iqlim-landşaft elementlərinin ekstremal kəskin fərqliliyi şəraitində əxz edilir, mənimsənilir. Əlbəttə, təbii təsir amillərinin davamlı olmasını həmin minilliklərin mütəhərrik olan hərbi-siyasi və ictimai-sosial durumları da şərtləndirib. Və bu barədə qədim Misir, Yunan, Roma, Ərəb... alimlərinin, səyyahlarının, tarixçi və ilahiyyatçı mütəfəkkirlərinin əsərlərində (xronoloji ardıcıllıqla bu mənbələrə əvvəlki məqalələrdə yer verildiyi üçün bu yazıda onların adları çəkilmir - Q.Y.) kifayət qədər tutarlı dəlillər və mülahizələr var. Ona görə də, həmin tarixi faktlardan göründüyü kimi, protohay ibtidai insan sürüsünün şüur, düşüncə, davranış, dərketmə... səviyyəsinin formalaşmasına təsir mərhələlərinin əsas coğrafi məkan əraziləri kimi Nil çayı vadisi boyunca (yuxarı axarlarından deltaya qədər) landşaft-struktur formalarının təsiri qaçılmaz olub. Bu xüsusda Nil çayının ayrı-ayrı hissələrinin (ilk növbədə Yuxarı Misir hökmdarlarının hakimiyyəti illərinin əhatə edən e.ə. IV miniilklər çağında) səciyyəvi təsiri (təbii və ictimai təzahür formaları) ilə bağlı bu yazımızda müəyyən təhlillər aparılacaq. Təsadüfi deyil ki, təbii mühit və coğrafi landşaft amillərinin protohay ibtidai sürüsünün morfo-etnik genezisinə və antropoloji strukturuna təsiri ilə bağlı ümumi mülahizələrə dünya alimlərinin, eləcə də rus-sovet alimlərinin tədqiqatlarında (əsərlərində) geniş yer ayrılıb. Bu baxımdan sovet-rus tarixçisi-şərqşünası, tarix elmləri doktoru İ.M.Dyakonovun (1914-1999) “Erməni xalqının əski tarixi (e.ə. 1500-ci ildən 500-ci ilədək Erməni dağlıq yaylasının tarixi)” əsərində (İrəvan şəhəri, Ermənistan SSR EA-nın nəşri, 1968) antropolji tip-etnogenezis xüsusiyyətlərinin formalaşmasına təsir ediən amillər üç hissəyə ayrılır: təbii-coğrafi şəraitin fiziki amili; təbii-sosial amillərin dil-nitq yaradıcılığı və ictimai-sosial mühitin mədəni təsiri. Və göstərilir ki, antropoloji tiplərin yayılma arealının sərhədi heç vaxt xalqların və dillərin sərhədi ilə üst-üstə düşmür.” Bu elmi mülahizə yarım əsr bundan əvvəl hayların sanki əsrlərlə uydurduqları saxta iddialarının qarşısının alınması üçün irəli sürülüb. Axı, ibtidai hay sürüsü ilkin qəbilə-tayfa şüurunda və formasında yarandığı (formalaşdığı) Şərqi Afrika landşaftının mağaralarını, Nil çayı hövzəsinin rütubətli və quru çöl vadilərini, Aralıq dənizinin ada və yarımadalarını... “unudaraq” zorla, saxta yolla özlərinə “vətən-dövlət” yaratmaq iddialarını yerli xalqların əzəli torpaqları hesabına həyata keçirməklə “Erməni dağlıq yaylası”nın onlara məxsusluğunu məhz qədim xalq (dil və din) olmaları ilə əlaqələndirməyə ciddi-cəhdlə çalışırlar. Yəni “unudurlar” ki, hay etno-morfogenezisinin təbii və sosial mənbəyi, “dil açmaları və nitqləri” (əlifbası da daxil olmaqla) Afrika qitəsi ilə bağlıdır, Ön Asiya və Qafqaz təbiəti-landşaftı ilə bağlılıqları olmayıb. İ.M.Dyakonovun digər bir “Erməni xalqının tarixi əsasları” əsərində (İrəvan şəhəri, 1958) isə başqa bir elmi fikir deyilib - “erməni etnosunun formalaşması Qafqaz sərhədləri hüdudundan kənarda olub”. Onun başqa bir mülahizəsi erməni dili ilə bağlıdır - “... qədim erməni dili Erməni dağlıq yayalasının avtoxton (yerli kökənli - Q.Y.) dilləri ilə qohum deyil, aydın məsələdir ki, onlar buraya kənardan gəliblər”. Bu mülahizənin təsdiqini hay mənşəli akademik, ədəbiyyatşünas M.X.Abeqyan (1865-1999) “Qədim erməni ədəbiyyatının tarixi” əsərində (İrəvan şəhəri, 1-2 c., 1944-46-cı illər, rusca nəşri 1975-ci il) başqa cür ifadə edib - “...erməni xalqının kökü hardadır, necə, nə vaxt, hansı şəraitdə yaranıb, haradan və hansı yollarla onlar buraya gəlmişlər... biz dəqiq və aydın təsdiqedici faktlara malik deyilik”. Məhz bu yöndən yanaşıldıqda ibtidai hay sürüsünün antropoloji-irqi strukturunda, üz, sifət-cizgi görünüşünün formalaşması mərhələlərinin Həbəş dağlıq yaylası və Nil çayı hövzəsi ilə qarşılıqlı təsirində e.ə. III minillik dövrü - qədim Misir hökmdarı I Senusertin hakimiyyət (e.ə. 2366-2333-cü illər) çağı da istisnalıq təşkil etmir. Bu illərdə Nil çayı vadisi boyunca mağaralarda ibtidai insan sürüləri halında məskunlaşan protohay qəbiləsi rütubətli quru iqlim şəraitində əsasən suvarma əkinçiliyi ilə məşğul olub. Çünki Omo çayı hövzəsində yığıcılıqla məşğul olan bu qəbilələr yerli qəbilə-tayfa münaqişləri və yem axtarışı ilə əlaqədar artıq IV minilliyin sonlarında mavi Nil çayından keçərək rütubətli vadilərdə özlərinə mağara həyatı yarada bilib və oturaq şəraitdə əkinçilklə məşğul olublar. Həbəş dağlıq yaylasının isti, quraq iqlimi, dağ və yayla landşaftı protohay sürüsünün etno-morfoloji kompleksində kobud sifət cizgilərinin, assimmetrik ayaq-bədən formasının, yerli qəbilələrin danışıq tərzinə uyğun cingiltili leksik dil-nitq sintezinin yaranmasında mühüm rol oynasa da, Nil çayının yuxarı axarlarının rütubətli-isti vadi mühiti də prtohay sürüsünün antropoloji tip kimi təşəkkülünə təsirsiz ötüşməyib. Nil çayı vadisinin (çayın sağ qolu Atbara və Mavi Nil hövzəsi, Nil çayının 5-ci və 6-cı yataq dirsəkləri arası) isti-rütubətli şəraiti protohay sürüsünün qadın və kişi cinslərinin antropoloji əlamətlərinin (qadın və kişilərdə qolların uzun olması, eyni sifət-üz quruluşu, almacıqlarının oxşarlığı, geniş alınlılıq, yastı kürək, siyir əyriliyi...) yaşayış yeri ilə bağlı ekstremal mühitin (yığıcılıq mühiti, suvarma əkinçiliyində əl əməyinin üstünlüyü) əlaqə ifadəsidir. Bu təsir antropoekoloji amillər kimi uzunmüddətli və güclü təsirə malik olduğundan (Həbəş yaylası-Nil çayı vadisi boyunca intensiv yerdəyişmə şəraiti), protohay irqi - zənci irqinin gen-qan daşıyıcısı kimi həm də sifət cizgilərinin, ortaboylu bədən quruluşunda morfoloji əlaməti kimi ifadə olunub. İbtidai insan instinktinə (eləcə də antropoekoloji təsirlərə) rəğmən qazanılmış vərdişlər sirasında əvvəlki təbii mühitdən yaxşı mənada fərqlənən Nil çayı vadisi protohay sürüsünün daha yaxşı yerlərdə məskunlaşmaq istəyini gücləndirib. Həmişə daha yaxşı ərazilərə canatma instinkti sonrakı mərhələdə gen-qan daşıyıcısı kimi bu qəbilə-tayfa sürüsünün etnogenezisində ilk növbədə “iqlim-relyef şəraitini nəzərə almaq” kodunun rüşeymlərinin cücərməsinə səbəb olub. Tarixi məlumatlara görə, Afrika qitəsinin 10-12 min illik əvvəlki rütubətli dövründə indiki səhra landşaftı (eləcə də Nil çayı hövzəsi) savanna olub, hündür boylu ot örtüyü ilə zəngin idi. Ona görə də e.ə. V-IV minillikdə quraq-isti iqlim şəraitinin hökm sürməsi (qrunt sularının səviyyəsinin azalması, savannaların səhraya çevrilməsi...) miqrasiya prosesini zəruri edib. İbtidai protohay qəbilə-tayfa sürüsünün bu dövrdə şimala doğru hərəkət etməsi həm də bu amillərlə bağlı idi. Çox təəssüf ki, bu kodun daşyıcılarının hədəfinə heç bir dövlətin ərazisi yox, yalnız Azərbaycan dövlətinin füsunkar təbiəti hədəf olub - yüz illər boyunca. Kifayətdir ki, son yüzillikdə hay sürüsünün (Cənubi Azərbaycan və Naxçıvan ərazilərini nəzərə almasaq) istər Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövründə (1920-ci ilədək), istərsə də Azərbaycan SSR illərində (1920-1991-ci illər), istərsə də ölkəmizin müstəqiliyyində (1991-ci ildən bu günümüzədək) yaşadıqları ərazilərin təbii-coğrafi şəraitinə xəritədə diqqət yetirilsin: İrəvan, Göyçə, Zəngəzur və Qarabağ qəzaları, Quba və Şamaxı qəzaları (Bakı qəzasının sərvətlərini və idarəetmə sistemini mənimsəməklə), Qarabağın dağlıq hissəsi (sərvətləri talanmaqla)... Deməli, ibtidai protohay sürüsünün antro-etno genezisinin formalaşması mərhələsi kimi qədim Misir ərazisində (e.ə. IV-III minilliklərdə) təbii yerdəyişmə həm də həmin dövrün siyasi-hərbi qarşıdurmalarının və ictimai-iqtisadi təsərrüfat sisteminin inkişafı ilə bağlı olub. Hökmdar Amenexetin hakimiyyəti illərində (e.ə. 2366-2333-cü illərdə) həbəş tayfaları ilə müharibədə əsir götürülənlər (onların tərkibində tiqran, tiqr, amxar, tiqrau qəbilələrinin üzvləri daha çox olub) Nil çayı hövzəsinin III döngəsinədək vadilərdə məskunlaşdırılıb, xüsusilə suvarma əkinçiliyinin və heyvandarlığının təşəkkül tapdığı (Əl-Fayum vadisində) çay vadilərində. İbtidai hay sürüsündən bu hövzədə ucaldılan Havara və Labirint ehramlarının tikintisində də istifadə edilib. Ona görə də ibtidai hay sürüsünün etno-morfo irsinin gen yaddaşında mühüm yer tutan Qədim Misir dövrünün araşdırılması daha vacibdir, bu canlıların daha dəqiq qiymətləndirilməsi üçün. Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
