İşğal siyasətini davam etdirən Ermənistanın sosial-iqtisadi sferada çöküşünün daha dinamik xarakter alması artıq heç kimə sirr deyil. Bunun daha bir real təsdiqi bu günlərdə ATƏT xəttilə Ermənistana və zəbt olunmuş ərazilərə səfər edən azərbaycanlı jurnalistlərin gördüyü real mənzərədir. Həmin mənzərələrdən bir daha bəlli olur ki, işğalçı ölkədə demoqrafiya problemi və yoxsulluq açıq gözlə hiss olunur. Ermənistan cəmiyyətində bu fonda Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzündən ölkənin üzləşdiyi strateji çətinlikləri, ölkənin iqtisadi inkişafının perspektivsizliyini görür və dərk edirlər. İşğal olunmuş ərazilərdə isə bu problemlər daha kəskin xarakter daşıyır.
Ermənistana səfər edən jurnalistlərdən biri olan “Trend” xəbər agentliyinin baş redaktoru Elçin Vəliyev bu xüsusda qeyd edir:“İşğal olunmuş ərazilərdə demoqrafik problem daha aydın görünür. Yol boyu boşluqdur. Şuşa şəhərində canlı həyatdan danışmaq çətindir. Qarabağ mənə Hollivud filmlərində olan cansız bir məkanı xatırlatdı. Xankəndidə şou məqsədilə qeyri-rentabelli iaşə müəssisələri tikilib. Bu da daha çox təbliğatdır, nəinki real iqtisadiyyat. Həm Ermənistanda, həm də Qarabağda ciddi müharibə xofu vardır. Azərbaycanın hərbi baxımdan güclü olduğunu başa düşürlər. Qarabağda olan ermənilər görüşə qorxu halında gəlmişdilər. Onlara xüsusi xidmət orqanları ciddi xəbərdarlıq etmişdi. Bizimlə görüşü jurnalistlərdən biri gizlincə telefon vasitəsilə videoya çəkirdi. Bu insanlar keçmişdə donub qaldıqlarını başa düşür, gələcəyə ümidsiz və çarəsiz baxırlar. Onlar, həmçinin, İrəvanda və xaricdə olam erməni siyasətçilərinin əllərində alət olduqlarını başa düşürlər. Nəzarət altında olan söhbət əsnasında belə bunu görmək mümkün idi”.
Bütün bunlar Qarabağ münaqişəsinin Ermənistan və ümumilikdə ermənilər üçün yaratdığı reallıqdır. Belə vəziyyətə baxmayaraq, hələlik rəsmi İrəvan konfliktin çözümü ilə bağlı heç bir konstruktiv qərar qəbul edə bilmir, həqiqəti qəbul etməyə siyasi və mənəvi iradəsi çatmır. Eləcə də işğal siyasətinin sonunun puç olduğunu anlamaq istəmir. Yaxın qonşularla problemlər və iqtisadiyyatda yaşanan gərginlik, bir tərəfdən də güclü miqrasiya Ermənistanın bir ölkə kimi gələcəyini şübhə altına alır. Uzun illərdir davam edən belə ağır çətinliklərin fonunda populist vədlərlə hakimiyyətə gəlmiş Nikol Paşinyanın məqsədsiz və yanlış siyasəti də ölkənin üzləşdiyi iqtisadi-siyasi böhranı dərinləşdirir. Ölkə daxilində artan gərginliklər də baş nazirin Ermənistanın daxili və xarici siyasətinin tam yanlış meyarlar üzərində qurulduğunu göstərir. Bu gün Ermənistanda köklü problemlər həllini gözləyir, amma baş nazirin belə problemlərin həlli ilə bağlı hər hansı bir işlək qərarlar qəbul etməməsi erməni ictimaiyyətinin narazılığını getdikcə gücləndirir. Erməni ekspert Ara Meliksetyan bu xüsusda bildirir:“Bu gün insanların qəzəbini, kədərini, hiddətini ən sərt şəkildə ifadə etmələrinin belə qarşısını alacaq real heç nə yoxdur. Belə vəziyyət həddən artıq təhlükəlidir, çünki o, tam deqradasiyaya və özünü fiziki məhvetməyə gətirib çıxarır. Görünən budur ki, cəmiyyəti affekt vəziyyətindən çıxarmaq lazımdır. Bu işi də cəmiyyəti belə vəziyyətə gətirənlər görməlidir, o adamlar ki, sevərək kütləvi nifrət atmosferi formalaşdırdılar, ictimai şüurda nihilizm, radikallıq və aqressiyanı stimullaşdırdılar. Bunlar indiki Ermənistan reallığıdır”. Sabiq vitse-spiker Eduard Şarmazanov da bəyan edir ki, ölkədə hər şey qarışıb: “Paşinyan iqtidarı fiaskoya uğrayıb. Məsələn, əmək haqqının yüksəldilməsi və iş yerləri yaratmaq vəd edilirdi, amma optimallaşdırma və iş yerlərinin ixtisarı baş verdi. Sevgi və həmrəylik vəd edirlər, ancaq nifrət yayırlar. Vəd edirlər ki, qisas olmayacaq, amma siyasi həbslər həyata keçirirlər. Bu sıranı davam etdirmək olar. Paşinyan hökuməti ölkənin qarşılaşdığı sosial-iqtisadi problemlərin həll edilməsi istiqamətində heç bir iş görə bilmir”.
Qeyd edilənlər onu göstərir ki, Ermənistanda “məxməri inqilab”dan ilyarım keçməsinə baxmayaraq, ölkənin bütün sahələrində mövcud olan əvvəlki vəziyyət hökm sürməkdədir. Qonşu ölkələrlə münasibətlərini hələ də normal qaydaya sala bilməməsi, ölkəni ağır iqtisadi vəziyyətdən çıxarmaq üçün aydın proqrama və potensiala malik olmaması isə Paşinyan hökumətinə olan etibarı artıq tam sıradan çıxarıb. Belə vəziyyətdə ermənilər daha aydın dərk edir ki, qonşu ölkələrlə normal münasibətlər qurulmadan, Qarabağ münaqişəsi həllini tapmadan bu ölkənin xilası mümkün deyil. Faktdır ki, Ermənistanın iqtisadi, hərbi-təhlükəsizlik və xarici siyasətində yaşananların təməlində məhz Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlaması durur. İşğalın davam etməsi Ermənistanın indiki hakimiyyətinə də böyük sosial, siyasi, iqtisadi problemlərin həlli istiqamətində real iş görməyə imkan vermir. Çünki bunun üçün Ermənistanın regional layihələrlə iştirakı vacibdir və bu da Azərbaycandan asılıdır. Azərbaycan isə yalnız işğala son qoyulduqdan sonra Ermənistanla hansısa əməkdaşlığı mümkün sayır. Digər tərəfdən, İrəvanın münaqişənin çözümü üçün əməli addımlar atmaması savaş ehtimalını da artırır. Bu savaş halında Ermənistanı daha böyük problemlər gözləməsi də artıq dəfələrlə bəyan edilmiş reallıqdır. Ən azı o baxımdan ki, bu gün Ermənistan ordusu da olduqca ağır böhran yaşayır və Azərbaycana hansısa ciddi müqavimət imkanı yoxdur. Erməni hərbi ekspert Ara Yeqizaryan bu xüsusda qeyd edir: "İllər üzrə göstəricilərə nəzər salsaq, orduda ancaq tənəzzül yaşandığını demək olar. Daha bir ciddi problem odur ki, indiki şəraitdə ordu və ictimaiyyət arasında təzadlı münasibətlər də dərinləşməkdədir. On minlərlə insan övladlarını mümkün olan bütün vasitələrlə əsgəri xidmətdən yayındırmaqdadır. Bizim müşahidələrimizə görə, ordu və cəmiyyət arasında yaranmış uçurumu bərpa etmək mümkün deyil. Ordudakı vandalizm siyasəti gənclərin hərbi xidmət psixologiyasına mənfi təsir edən əsas amillərdən biridir. Dağlıq Qarabağ uğrunda heç kim qurban olmaq istəmir. Belə vəziyyətdən Azərbaycan maksimal dərəcədə yararlanmağa çalışır və daha güclü ordu ilə qarşımıza çıxır".
Məsələyə erməni polkovnik Qriqor Qriqoryanın da yanaşması olduqa maraqlıdır. O bildirir ki, Paşinyan iqtidarının fəaliyyəti orduya etimadı çıradan çıxarır:
“Onların aprel döyüşləri ilə bağlı yaratdığı komissiya bu istiqamətdə daha bir sarsıdığı zərbə oldu. Aprel döyüşlərini araşdıran komissiya üzvləri kimlərdir, onların tərkibində orduda belə xidmət etməyən insanlar var, silahın nə qədər ağırlığı olduğu barədə heç bir məlumatları yoxdur, silah növlərini bilmirlər və onların bu məsələni müzakirə etməli olduqlarını, hansı qərarlar qəbul edəcəklərini belə anlamıram”. Onun sözlərinə görə, ilk növbədə bu suallar kəşfiyyat idarəsinin keçmiş rəisi, hazırda Paşinyanın hərbi müşaviri kimi məsuliyyətə cəlb edilməli ilk şəxs olan Arşak Karapetyana verilməlidir. Xatırladaq ki, 2016-cı ildə aprel döyüşlərindən dərhal sonra sabiq prezident Serj Sarkisyan Silahlı Qüvvələrin Kəşfiyyat İdarəsinin keçmiş rəisi, general-mayor Arşak Karapetyanı vəzifəsindən azad edib. Onun adı aprel döyüşləri zamanı edilmiş ən böyük kəşfiyyat boşluqları və nöqsanları ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, Karapetyan 2018-ci ildə Paşinyanın qərarı ilə baş nazirin müşaviri təyin edilib. Qriqoryan isə qeyd edir ki, aprel döyüşlərindən sonra həyata keçirilən “Günnüt əməliyyatı” Azərbaycan ordusunun yüksək hazırlığının daha bir göstəricisi oldu: “Bəziləri dərk etmədən açıqlama verdi və hələ də davam edirlər ki, hektarlarla ərazi itirmişik. Bəli, mövqeyimizi itirdik, amma geri çəkiləndə istənilən yerdə əlverişli bir mövqe seçməlisiniz. Heç kim danışmır ki, 2018-ci ildə, Paşinyanın hakimiyyəti dövründə Naxçıvan qanadındakı Vayots Dzorda minlərlə hektar ərazi itirdik. Həm də bu əraziləri döyüş olmadan itirmişik. Bəs niyə bu barədə danışmırıq? Necə oldu ki, Azərbaycan mövqeləri nə bilim harada olduğu bir halda, Areni kəndi rəqibin hədəfi altına düşdü?”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan hərbi əməliyyatlara indi daha hazırlıqlıdır: “Hətta yaxın aylar ərzində Azərbaycan tərəfindən hərbi əməliyyatlara başlanıla bilər. Hərbi əməliyyatların əsas hissəsi, mümkündür ki, Naxçıvan qanadında aparılsın. Bu, mühüm bir məsələ ilə də bağlıdır. Söhbət ondan gedir ki, Rusiya, Ermənistanla münasibətləri indiki halda davam edərsə, o zaman Ermənistanı məhv etmək məsələsini aktuallaşdıracaq. Hətta belə vəziyyətdə o, Türkiyənin Ermənistana qoşun yeritməsinə də susacaq”. Bu durumda erməni polkovnik bildirib ki, Ermənistan Rusiyadan möhkəm yapışmalıdır. O, Rusiyanın Gümrüdəki hərbi bazasının Ermənistan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini də vurğulayır: “Bəzi axmaq insanlar isə bunun bizə lazım olmadığını deyirlər. Rus qoşunlarını Ermənistandan çıxarsalar, Azərbaycan ordusu 2 saat ərzində İrəvanın mərkəzinə çatacaq”. Aydındır ki, erməni polkovnik məsələyə bu formada yanaşmaqda kifayət qədər haqlıdır və çöküşü sürətlə davam edən Ermənistanın hansısa formada Azərbaycana ciddi müqavimət göstərməsi mümkünsüzdür. Bunu dərk etmək əvəzinə, Paşinyanın verdiyi bəzi bəyanatlar Dağlıq Qarabağ probleminin sülh yolu ilə həll edilməsi istiqamətində real addımlar atılmasına imkan vermir. Əksinə, bu hal vəziyyəti daha da gərginləşdirir. Məhz bu gərginlik də Ermənistanın çöküşünü sürətləndirəcək əlavə təkan sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
