Hesablamalar göstərir ki. cari ilin ilk on ayında təbii qaz ölkənin ümumi ixracının 11,19 faizini təşkil edib. Ötən il isə bu göstərici 7,57 faiz olmuşdu. Cari ilin sonuna qədər təbii qaz payının ölkənin ümumi ixracında 12 faizi keçməsi, gələn il ərzində isə bu göstəricinin daha böyük rəqəmlə ifadə olunması gözlənilir. Çünki məhz gələn ildən etibarən Azərbaycan qazının Avropaya çıxışı başlanır. Bu hal ölkənin Avropa enerji bazarında mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, Azərbaycanın təbii qaz satışından böyük miqdarda gəlir əldə etməsi də deməkdir.
Xatırladaq ki, Azərbaycan qazının Avropaya çatdırılması istiqamətində işlər böyük intensivliklə davam edir. Bu fonda o da bəllidir ki, TANAP boru kəmərinin ikinci fazası noyabrın 30-da istifadəyə veriləcək. Türkiyənin energetika və təbii sərvətlər naziri Fatih Dönməz bildirib ki, Azərbaycan və Türkiyənin iştirakı ilə reallaşdırılan layihələr Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün mühüm rol oynayır. TANAP da bu layihələrdən biridir. Qeyd edək ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas seqmenti olan TANAP boru kəməri bu il iyulun 1-dən Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəql edilməsi üçün hazır vəziyyətə gətirilib. Keçən il iyunun 12-də Türkiyənin Əskişəhər şəhərində TANAP qaz kəməri istifadəyə verilib. Türkiyəyə ilk qaz həcmlərinin nəqli isə, planlaşdırıldığı kimi, həmin il iyunun 30-da başlayıb. Bu il boru kəməri ilə qardaş ölkəyə 1,8 milyard kubmetrədək qaz nəql olunub. Türkiyə bu vaxtadək TANAP-la 3 milyard kubmetrdən çox Azərbaycan təbii qazı alıb. Cari ilin sonunadək isə bu həcm 4 milyard kubmetrə çatacaq. Kəmərin mövcud ötürücülük qabiliyyəti hazırda 16 milyard kubmetrdir və sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması nəzərdə tutulur. Türkiyənin “Sabah” qəzeti yazır ki, TANAP boru kəmərinin ikinci fazasının açılışında prezidentlər İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan da iştirak edəcək. Burada onlar “Şahdəniz” qazının alıcıları olan Avropa ölkələrinə “Biz Avropaya qaz verməyə hazırıq” mesajını verəcəklər. Qəzet yazır ki, 2020-ci ildən sonra isə Türkiyə TANAP-dan ildə stabil olaraq 6 milyard kubmetr qaz alacaq. Kəmərlə nəql olunacaq qazın qalan 10 milyard kubmetri isə TAP kəməri ilə Avropaya ötürüləcək. TAP kəmərinin inşası da artıq başa çatmaq üzrədir və Azərbaycan qazı 2020-ci ildən etibarən Avropa bazarına daxil olacaq.
“Sabah” yazır ki, TANAP-ın, ardınca TAP-ın istifadəyə verilməsi ilə Avropa bazarında “Qazprom”a rəqib yaranır və bu da Rusiya qaz nəhənginin bazarına təsir göstərəcək. Rusiya ekspert çevrələrində Azərbaycan qazının Avropa bazarına daxil olmasının “Qazprom”un biznesinə təsirinə dair fərqli mövqelər var. Bir çoxlarına görə, ildə 10 milyard kubmetr Azərbaycan qazının Avropaya daxil olması “Qazprom”un bazarına ciddi təsir göstərməyəcək, çünki həcm azdır. Lakin Azərbaycan qazının gələcəkdə Avropaya ixracının artması da gözlənilən sayılır. Digər tərəfdən, Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən Avropaya nəqli də gözlənilir. Rusiyalı iqtisadçı ekspert Stanislav Pritçin də xatırladır ki, Türkmənistan qazının Azərbaycan vasitəsilə Avropaya nəqlini nəzərdə tutan "Transxəzər" boru kəməri layihəsinə bütün iştirakçılar böyük maraq göstərir. Onun sözlərinə görə, bu layihənin reallaşdırılmasında ilk növbədə Türkmənistan və Avropa maraqlıdır: "Bu layihə böyük siyasi əhəmiyyət kəsb edir, xüsusilə də Azərbaycanın iştirakı onun regionda və dünyada əhəmiyyətini artırır. Azərbaycan bu layihədə balanslaşdırılmış mövqe nümayiş etdirir və gizlətmir ki, tranzit ölkə qismində çıxış edə bilər. Bununla da Azərbaycan layihəyə qoşulmağa və dəstəkləməyə hazır olduğunu göstərir". Ekspert xatırladıb ki, ötən il Xəzərdə transsərhəd layihələri barədə protokol qəbul edilib və bu sənəd bu cür layihələrin reallaşdırılması məsələsini tənzimləyir: "Bu layihə çərçivəsində ilk növbədə fikirləşmək lazımdır ki, sponsorlar kimdir, çünki bu, ucuz layihə deyil. O cümlədən, türkmən qazının Avropa bazarlarına tədarükünün iqtisadi tərəfləri yaxşı işlənməlidir". Onun fikrincə, Azərbaycanın bu layihəyə qoşulması ölkənin tranzit ölkə qismində regionda və dünyada imicinə müsbət təsir göstərəcək.
Ekspert qeyd edir ki, Azərbaycan yaxın gələcəkdə "Cənub Qaz dəhlizi" ilə “mavi yanacağ”ın əsas təchizatçısı olacaq və burada Rusiya layihələrinə hər hansı rəqabətdən söhbət getmir. Amma məsələ burasındadır ki, Avropa İttifaqının Rusiya ilə qaz məsəəlsində yeni problemləri üzə çıxır. Belə ki, Rusiyanın “Qazprom” dövlət konserninin törəmə müəssisəsi olan “Nordstrim-2” Avropanın ən iri enerji layihələrindən birinin icrasını, yəni “Şimal axını-2” qaz magistralının tikintisini başa çatdırır. Bununla əlaqədar olaraq, Rusiyanın energetika nəhənginin Avropa İttifaqı ərazisində fəaliyyətinin hüququ baxımdan rəsmiləşdirilməsi məsələsi Avropa siyasətinin gündəminə qayıdır. Məsələ burasındadır ki, “Aİ-nin üçüncü enerji paketi”nə müvafiq olaraq, Aİ ərazisində qaz kəmərləri qaz hasilatçılarına və satıcılarına məxsus olmamalıdır. Brüsselin qaydalarına görə, boruların sahibləri müstəqil şirkətlər olmalıdır. Onların Avropanın qazla təchizində iştirakı bazarın bir əldə cəmləşməsinin qarşısını almalı və müəyyən mənada bazarı liberallaşdırmalıdır.
Avropa Komissiyası bu ilin əvvəlində bazarın demonopolizasiyanı üçüncü ölkələrdən dəniz yolu ilə Avropa İttifaqı ərazisinə çəkilən qaz kəmərlərinə də şamil etmək barədə qərar qəbul edib. Qəbul edilmiş direktiv məxsusi olaraq Avropanın “Şimal aıxını-2”dən asılılığının qarşısının alınmasına yönəldilib. İndilikdə isə “Qazprom” özü “Şimal axını-2”ni idarə etmək istəyir. Buna isə Avropa razılıq vermir və bu səbəbdən rus qazının Avropaya çatması yenidən ciddi sual altına düşüb. Məhz bu şəraitdə Azərbaycan qazına Avropada maraq artır. Özü də o fonda ki, Avropa Azərbaycan üzərindən türkmən qazını da almaq istəyir. Avropanın bu istəkləri reallaşsa və rus qazı ilə bağlı problem davam etsə, Azərbaycan bu qitənin enerji bazarında daha güclü oyunçu statusu əldə edəcək.
Tahir TAĞIYEV
