Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc müstəvidə həllinə olan ümidlərin getdikcə tükənməsi fonunda məsələnin hərbi çözümü sürətlə aktuallaşır. Amma bu fonda danışıqların dalana dirənməsinə səbəb olan erməniləri narahat edən əsas məqamlardan biri də Azərbaycan ordusunun qarşısında necə duruş gətirəcəkləri ilə bağlıdır. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanla silahlanma yarışında ayaqlaşa bilməyən Ermənistan ordusu digər parametrlər üzrə də getdikcə daha acınacaqlı vəziyyətə düşməkdədir. Orduda baş verən neqativ hadisələr bir daha sübut edir ki, Ermənistan ordusu nəinki Azərbaycan Silahlı Qüvvələri ilə döyüş aparmaq, hətta öz ölkəsini qorumaq üçün kifayət qədər gücə sahib deyil.
Qeyd edilənlər fonunda erməni ordusunda diqqət çəkən məqamlardan biri demoqrafik böhran fonunda çağrışçı probleminin daha böyük sürətlə qabarmasıdır. Hazırda Ermənistanda şəxsi heyətlə tam şəkildə komplektləşdirilə bilən hansısa hərbi hissə yoxdur. Əksinə, ordunun şəxsi heyətlə təminatı durmadan pisləşir, real hərbçilərin sayı azalır. Məlumat üçün bildirək ki, Ermənistanda həqiqi hərbi xidmətə çağırış yaşı 18-27, orduda xidmət müddəti isə 2 ildir. Hərbi xidmətə çağırış ildə iki dəfə olmaqla 6 aydan bir həyata keçirilir. Erməni mediasında yer alan məlumatlara görə, 2004-cü ildən başlayaraq, demək olar ki, hər il Ermənistanda çağırış zamanı hərbi hissələrin çağırışçılarla tam şəkildə komplektləşdirilməməsi ciddi problem olaraq ortaya çıxır. Məsələnin əsas köklərindən biri də bundadır ki, Ermənistanda davam edən acınacaqlı sosial-iqtisadi vəziyyət kişilərin kütləvi sürətdə ölkəni tərk etməsi ilə xarakterizə olunur. İşğalçı ölkənin üzləşdiyi demoqrafik fəlakət isə ordu strukturunu məhv edir. İndi isə Ermənistan orduda yaşanan şəxsi heyət böhranını qadınların hesabına həll etməyə çalışır. Qeyd edək, bu yaxınlarda Ermənistan müdafiə naziri David Tonoyan ordunun tərkibində qadınlardan ibarət yeni diviziyanın yaradılması ilə bağlı göstəriş verib. Bu məsələ ölkədə artıq geniş müzakirə olunur. Görünən budur ki, kişi qıtlığı səbəbindən hakimiyyət orduda qadınların sayını artırmağı düşünür. Əsas səbəb də Ermənistan ordusunda insan ehtiyatlarının çatışmaması ilə bağlıdır. Rusiyalı ekspert Oleq Kuznetsov David Tonoyanın qadınları hərbi xidmətə cəlb etmək qərarı barədə verdiyi bəyanatı şərh edərkən məsələ ilə bağlı bildirir: "Ermənistan əhalisinin gender tarazılığının pozulması orduya çağırışda müəyyən çətinliklərə gətirib çıxara bilər. Özünü Avropa dəyərlərinə bağlı ölkə kimi qələmə verən Ermənistan hakimiyyəti qadınların hərbi xidmət keçməsi üçün hər hansı hüquqi və ya əxlaqi maneə görmür”. Rusiyalı ekspert Ermənistandan kişilərin xaricə getməsi nəticəsində gender tarazılığının pozulması üzündən indidən hərbi çağırış sahəsində, yaxın gələcəkdə isə ordunu saxlamaq baxımından müəyyən çətinliklərin ortaya çıxmasını istisna etməyib. Hazırda Ermənistanda yaradılan qaydaya görə, çörəkpulu dalınca xaricə getmək istəyən hər kişinin, hərbi xidmət keçməklə yanaşı, ən azı yarım il işğal etdikləri Azərbaycan ərazisində qulluq etmək məcburiyyətində olduğunu söyləyən O.Kuznetsov ermənilərin ölkədəki əmək bazarında güclü rəqabət üzündən xaricə getməkdən başqa çarələri qalmadığını dilə gətirib: “Bu gün az qala feodal dövr səviyyəsindəki barter iqtisadiyyatının hökm sürdüyü Ermənistanda işçi qüvvəsinin bolluğu var. Buna baxmayaraq, müqavilə ilə hərbi xidmətə getməyə həvəs göstərən azdır. Bunun üç səbəbi var: can qorxusu, səhhətin zəifliyi, əqli zəiflik. Belə olan halda bir çoxları özlərini və ailələrini dolandırmaq üçün xaricə üz tutmalı olur. Bu da çox təbiidir. Hətta ölkədə yaşayış şəraiti nisbətən düzəlsə belə, erməni kişilərin hərbi xidmətə getmək üçün növbəyə düzüləcəyi hələ müəmmalıdır”.
Xatırldaq ki, işğalçı ölkənin ordusunda qadınların kütləvi şəkildə hərbiyə cəlb olunması məsələsi bundan əvvəl də bir neçə dəfə müzakirə edilib. İndi görünən odur ki, bu proses artıq həyata keçirilir və müqavilə əsasında qadınlar silahlı qüvvələrə çağırılır. Rəsmi statistikaya əsasən, Ermənistanda əhalinin 46,5 faizini kişilər, 53,5 faizini isə qadınlar təşkil edir. Amma reallıqda kişilərin sayı olduqca azdır və bu hal orduda təminat baxımından özünü daha qabarıq göstərir. Digər tərəfdən, artıq faktdır ki, erməni valideynlər övladlarını hərbi qeydiyyata düşməmişdən öncə xarici ölkələrə yollayır. Çünki Ermənistan cəmiyyəti gənclərin işğalçı, separatçı rejimin tərkibində işğal olunmuş Dağlıq Qarabağda xidmət etməsinə etiraz edir. Orduda övladlarını itirən validyeynlər isə digərlərini uşaqlarını ordyua göndərməməyə çağırır. Onlar mövcud hakimiyyətin də orduya laqeyd yanaşıdığını bəyan edir. Bu arada qeyd olunan xüsusda hökumət binası qarşısında etiraz əsgər anaları daha bir etiraz aksiyası keçirib. Onlardan biri bildirib: “Oğullarımızın işlərinə yenidən baxılmasına dair Paşinyanın göstərişindən bir il altı ay vaxt keçməsinə baxmayaraq, irəliləyiş yoxdur, buna görə Paşinyanın özü ilə görüş tələb edirik. Parlament sədrinin müavini Lena Nazaryan bizimlə görüşdü, lakin heç nə vəd etmədi. Əsgərlərin qətl hadisələrinin açılması üçün bütün aidiyyəti qurumlara, bütün deputatlara müraciət etsək də nəticə yoxdur. Müstəntiqlər niyə iş görmür və prokurorlar əsgərlərin işini nə vaxtadək bağlı saxlayacaqlar?”. Şikayətçilərdən Armine Qasparyan övladının yeni, yəni mayın 6-da qətlə yetirildiyini, lakin hadisənin təfərrüatının açılmadığını qeyd edib. Köhnə işlərdə sübut-dəllilərin yoxa çıxdığını bəhanə etsələr də, valideynlər bu yeni baş verən cinayətin niyə açılmamasının səbəbini anlamadıqlarını qeyd edirlər. Şikayətçi qadınlardan biri qeyd edir ki, hərbi polis onların övladlarının hansı şəraitdə və kim tərəfindən öldürüldüyünü bilsə də, cinayət əməlinin açıqlanmasını istəmir. Elə bu kimi hadisələr də erməni ordusundan yayınmaların sayını artırır. Belə vəziyyətdə son dövrlərə qədər Azərbaycanla dövlət sərhədində və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində yerləşən hərbi hissələrdə şəxsi heyət sarıdan yaranan boşluğu doldurmaq üçün Ermənistanın rəhbərliyi mülki əhalinin “xidmətindən” istifadə etməyə çalışıb. Amma bunun üçün yetəri sayda da mülki əhali yoxdur. Çünki orduda artan itkilər mülki əhalini də buradan yayınmağa vadar edir. Digər tərəfdən, aprel hadisələrindən sonra cəbhə bölgəsində yaşayan əhali müəyyən qədər bu əraziləri tərk edir, oralarda məskunlaşmaq istəmir. Bu isə ordunun şəxsi heyətlə tələbini mülki əhali hesabına ödəməyin də çətin duruma gəlməsinin təsdiqi sayılır.
Ümumilikdə isə son illərdə Ermənistan ordusu cəbhə xəttində, döyüş şəraitində hər il orta hesablla 60-80 arası hərbi qulluqçusunu itirir. Bundan əlavə, hər il 100-dən çox əsgər digər hadisələrdən, məsələn, avtoqəza, silahla ehtiyatsız davranış, xəstəliklər, intihar və digər belə hallardan dünyasını dəyişir. Ölümlərin sırasında hərbi qulluqçuların sağlamlığına biganə yanaşılması da az rol oynamır. Ordunun qida təchizatındakı problemlər, əsgərlərin antisanitariya şəraitdə xidmət aparmaları, kazarmaların bərbad vəziyyətdə olması səbəbindən xeyli sayda hərbi qulluqçu ciddi sağlamlıq problemləri yaşayır. Əsasən donvurma, vərəm, pnevmaniya, dəri-zöhrəvi, müxtəlif infeksion xəstəliklər, sətəlcəm, mədə-bağırsaq və digər diaqnozlar çoxluq təşkil edir. Fərari əsgər sayına görə də Ermənistan ordusu ön sıralardadır. Ekspertlərin fikirincə, acınacaqlı vəziyyətdə qulluq etmək istəməyən əsgərlər hərbi hissələri tərk edir. Məcburi hərbi xidmətdən yayınmaya görə müxtəlif illərdə minlərlə əsgərə cinayət işinin açılması da bunun təsdiqidir.
Orduda əsgərlərlə yanaşı, zabit heyətii arasında da fərarilik halları geniş yayılıb. O səbəbdən ki, zabitğlər də burada acancaqlı vəziyyətin qurbanına çevrilir. Onlar maliyyə təminatı sarıdan da narazılıq edir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Ermənistanın silahlı qüvvələrində ciddi maliyyə böhranı var. Bu ölkənin Müdafiə Nazirliyi yerli mətbuat orqanının sorğusuna cavabında nazirliyin hərbi qulluqçulara milyonlarla dollar borcunun yarandığını etiraf edib.
Rəsmi məlumatda hökumətin hərbi qulluqçulara borcunun dəqiq məbləği göstərilmir, lakin Ermənistanın ehtiyatda olan hərbi qulluqçular ittifaqının üzvü Gevork Ovannisyan bildirib ki, borcun miqdarı milyonlarla dollardır. Onun sözlərinə görə, artıq illərdir ki, hərbi qulluqçular və digər güc strukturlarının əməkdaşları məzuniyyət haqqını ala bilmir. Jurnalistlərin pulsuz qalan zabitlərin sayı ilə bağlı sualına isə nazirlikdən cavab veriblər ki, onlar bu cür statistika aparmırlar. Əlavə ediblər ki, məsələnin həlli üçün nazirliyin rəhbərliyi “müvafiq tədbirlər” görür. Qeyd olunub ki, Ermənistandakı insan hüquqlarının müdafiəsi ofisi də hərbi qulluqçuların bununla bağlı müraciətlərini qəbul edib. Amma reallıqda dəyişən nəsə yoxdur. Belə vəziyyətdə Ermənistan ordusunda əsgər çatışmazlığı problemi də ciddi hal alır. Məsələnin həlli üçün hökumət indi ümidini qadınlara bağlayıb. Amma bu gedişlə məhv olan Ermənistan ordusunu qadınların da xilas etməsi müşkül görünür. Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə Qarabağ münaqişəsinin hərbi həlli aktuallaşağı təqdirdə Azərbaycan ordusu qısa zaman kəsiyində erməniləri darmadağın edəcək. Bunu, əslində düşmən tərəfi özü də yaxşı bilir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
