Eyni hərbi blokda təmsil olunmalarına və Türkiyəni strateji müttəfiq adlandırmasına baxmayaraq, ABŞ qardaş ölkəyə qarşı hələ də anlaşılmaz bir siyasət yürüdür. Belə görünür ki, Türkiyənin Suriya siyasəti, “Sülh çeşməsi” əməliyyatı, Rusiya ilə dinamik inkişaf edən münasibətlərini ABŞ-da müəyyən qüvvələr həzm edə bilmir.
Ümumiyyətlə, ABŞ-ın Türkiyə siyasətində ciddi parçalanmalar müşahidə olunur. Bir tərəfdə Ağ Ev Türkiyə ilə münasibətləri inkişaf etdirmək istədiyi halda, qanunverici orqan buna qarşı çıxır. Qeyd edək ki, ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatası Suriyada keçirilən əməliyyat, həmçinin Rusiyadan S-400 sistemlərinin alınması ilə əlaqədar Türkiyəyə qarşı sanksiyaların tətbiqini nəzərdə tutan qanun layihəsini böyük səs çoxluğu ilə bəyənib. Qəbul edilmiş qanun layihəsi “Halkbank”a və müdafiə naziri də daxil olmaqla, ən yüksək vəzifəli şəxslərə qarşı sanksiyaların tətbiqini, həmçinin türk məmurlarının aktivlərinin dondurulmasını nəzərdə tutur. Sənəd qüvvəyə minməsi üçün Senatdan keçməli, daha sonra isə ABŞ prezidenti tərəfindən imzalanmalıdır. Amma Nümayəndələr Palatasının qəbuledilməz addımları bununla bitmir. Belə ki, Nümayəndələr Palatası qondarma “erməni soyqırımını” rəsmi olaraq tanıyan qanun layihəsini də təsdiq edib. Səsvermənin canlı yayımı Konqresin saytında nümayiş olunub. Deputatlar 223 səs lehinə, 191 səs əleyhinə qarşılığında qanun layihəsini qəbul edib. Qanun layihəsinin müəllifi, ermənipərəstliyi ilə taınnan Adam Şiff bu qərarın “öz vaxtında” qəbul edildyini bildirib. Qəbul edilən layihə Senatda müzakirəyə çıxarılacaq. Senatda qəbul olunarsa, bu, ABŞ Konqresinin qondarma “erməni soyqırımı”nın tanınması üçün tövsiyə xarakterli qərarı olacaq.
Xatırladaq ki, ABŞ ştatlarının Missisipidən başqa hamısı indiyədək “erməni soyqırımını” tanıyan qətnamələr qəbul edib. Əvvəllər Türkiyə hökuməti bu məsələnin qanunvericilik halına gəlməməsi üçün uğurlu lobbiçilik fəaliyyətində olub. Lakin iki ölkə arasında hazırda yaranmış vəziyyətdə bunu etmək son dərəcə çətin hala gəlib. Qanun layihəsi Konqres üzvlərinin vise-prezident Mayk Pens və Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında əldə olunmuş atəşkəs razılaşmasından kifayətlənmədiklərinin ifadəsi olub. İndi prezident Tramp Türkiyəyə qarşı sanksiyaları Konqresə məlumat verməklə hər dəfə 90 gün müddətinə dondura bilər. Amma bunun üçün Türkiyənin atəşkəsi pozmaması tələb edilir. Nümayəndələr Palatası Xarici İşlər Komitəsinin sədri, ermənipərəst konqresmen Eliot Engel deyib ki, prezident Tramp Ərdoğanın “əl-qolunu açıb”, amma Konqres Amerika hökumətinin əsl mövqeyini göstərməlidir. Beləliklə, qanun layihəsinə görə, Türkiyə Suriyada atəşkəsi pozarsa, ən sərt sanksiyalarla üzləşə bilər. Lakin Ərdoğanın sözçüsü Fahrettin Altun bildirib ki, Türkiyəni sanksiyalarla hədələyən qanun layihəsi strateji müttəfiqliyin ruhuna birbaşa ziddir. Türkiyənin Xarici İşlər Nazirliyi də Ankaraya qarşı sanksiyalar haqqında qanun layihəsinin qəbulu ilə əlaqədar ABŞ-ı ittiham edib. Qurumun saytında yerləşdirilən bəyanatda deyilir: “ABŞ Nümayəndələr Palatasında “Sülh çeşməsi” əməliyyatı ilə əlaqədar Türkiyəyə qarşı sanksiyaları nəzərdə tutan qanun layihəsinin qəbulunu qətiyyətlə ittiham edirik”. Xarici siyasət idarəsindən bildiriblər ki, qanun layihəsi NATO-nun ruhuna uyğun deyil və Suriya üzrə Türkiyə-ABŞ razılaşmasına ziddir. Türkiyə hakimiyyəti, həmçinin, ABŞ Konqresini daxili siyasi hədəflər üçün ikitərəfli münasibətlərlə bağlı məsələlərdən istifadə etməməyə çağırıb: “Biz ABŞ administrasiyasını münasibətlərimizin sonrakı kəskinləşməsinin qarşısını almaq üçün lazımlı ölçüləri qəbul etməyə çağırırıq”.
Nazirlik qondarma “erməni soyqırımı” məsələsinə də sərt reaksiya verib: “Məclislərin siyasi əhval-ruhiyyəsinə görə tarixi formalaşdırmağa çalışmaqdan daha ciddi bir səhv ola bilməz. Qərar, eyni zamanda, 1948-ci il soyqırımın qarşısının alınması haqqında Konvensiyanın müddəalarına, eləcə də ABŞ qanunlarına və beynəlxalq hüquqa ziddir. Beynəlxalq hüquqda 1915-ci il hadisələrini “soyqırımı” olaraq təyin edən heç bir qətnamə yoxdur. Sözügedən dövrdə baş verən hadisələr siyasətin deyil, tarix elminin sahəsidir. Türkiyə və ABŞ arasındakı müttəfiqlik bağının və dostluq əlaqələrin davamına dəstək verən amerikalı dostlarımızın bu dəhşətli səhvi araşdıracağına və məsullarının ABŞ xalqının vicdanında mühakimə ediləcəyinə inanırıq”.
Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlut Çavuşoğlu da Nümayəndələr Palatasının addımını qətiyyətlə pisləyib və deyib ki, bu qərar qanunsuz və etibarsızdır. Çavuşoğlu qeyd edir ki, Türkiyə Suriyanın şimal-şərqinə hücumla “böyük oyunun” qarşısını alıb və Konqresin qərarı da bu əməliyyata görə qisasdır: “Niyyətləri baş tutmayanlar nimdaş qətnamələrə əl atırlar. Onların bu yolla qisas alacaqlarını düşünənlər səhv edir. Tarixi siyasət üçün istismar edənlərin qərarları hökumətimiz və xalqımız üçün qanunsuz və etibarsızdır. Bizdən bu yolla intiqam alacağını sananlar yanılır. Tarixi siyasətə alət edənlərin bu utancverici qərarı hökumətimizin və xalqımızın gözündə yox hökmündədir”. Məsələ ilə bağlı ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri Devid Saterfild Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb.
Ekspertlər bildirir ki, belə vəziyyətdə baş verənlər ABŞ-ın Türkiyəni itirməsi anlamına gəlir. Çünki bu halda tərəflər arasında münasibətlərdə qarşılıqlı etimad tam aradan qalxır. Əvəzində gözlənir ki, Türkiyə və Rusiya arasında yaxınaşma daha intensiv xarakter alsın. Hətta artıq ABŞ-ın ehtiyat etdiyi daha bir məsələnin reallaşması da bu fonda baş tuta bilər. Söhbət Türkiyə ilə Rusiya arasında Su-35 döyüş təyyarələrinin alqı-satqısından gedir. Bu razılaşma əldə olunsa, Su-35 döyüş təyyarələri "S-400"dən sonra Türkiyənin Rusiyadan aldığı ikinci böyük silah sistemi olacaq. Ankara bu məsələni təkzib etsə də, ABŞ-ın atdığı addımlar, ekspertlərə görə, vəziyyəti dəyişəcək, Türkiyənin Rusiya ilə daha çox yaxınlaşmasına rəvac verəcək. Tərflər onsuz da Suriyada artıq ciddi əməkdaşlıq edirdi. Amma bundan sonra əməkdaşlığın daha da dərinləşməsi, digər istiqamətlərə, o cümlədən Qafqaza da təsir etməsi gözlənir. Rusiya Türkiyəni qazanmaq üçün Ankaranın bu regionda da güclənməsinə göz yummağa hazırdır.
Nahid SALAYEV
